Марий кечышот
10-17 июль – Сӱрем
Марий кумалтышын чинче тушыжо
Шочшо аза лӱмеш кумалмаш:
«Юмо Пӱрышӧ! Шочшым пӱрен шочыктенат, сайын шочыкташ полшенат, тау! Пӱрен шочыктен пуымо шочшемлан тиде кече волгыдышто илаш илыш чоным, сай таза, поро илышым, ушым йодам. Юмо-Пӱрышылан кумалын, тудым жаплен, ача-авам ончен, ончыч каласыме Юмын ойым пагален, шуктен шогаш, (азалан пуымо лӱм) лӱмым пуэм.
Юмын ойжым кучен колыштын илаш, Юмо-Пӱршӧ, пӱрен пу, сулыкыш ит колто. Шочшо нараштам шуко семын корштыш дене туешкыме гыч, индырыме гыч, Юмо-Пӱрышӧ, переге, пушкен-йӱктен ашнаш полшо!»
В.Ф.Смирновын «Айдеме верч» книгаж гыч налме, 2023 ий.
Черке йӱла почеш
8 июнь – 11 июль – Петро вашеш пӱтым кучымо пагыт.
6 июль – Юмын Аван Владимирский юмоҥажын кечыже. Тудын полшымыж дене 1480 ийыште хан Ахмат деч Москвам арален налыныт.
7 июль – Христос ончыч Толшо да Тудым Тынеш пуртышо пеш чапле Иоанн пророкын шочмо кечыже.
8 июль – Икте-весылан ӱшанле улшо князь Петр ден княгиня Феврониям шарныме кече.
9 июль – Юмын Аван Тихвинский юмоҥажын кечыже.
10 июль – Оптинысе преподобный Амвросийын кечыже.
11 июль – Преподобный Сергий ден Германын, Валаамысе чудотворец-влакын, кечышт. Юмын Аван «Троеручица» юмоҥажын кечыже.
12 июль – Апостол-влак коклаште эн кугурак Петр ден Павлын кечышт.
Калыкмут
Чумырген шогалше имне-влак пире дечат огыт лӱд.
Чоялык – патырлыкын тушманже.
Чоя мут вашке шула.
Чон шижмаш южгунам ушымат темдалеш.
Ӱп суремде, уш ок шич.
Ӱмылын шӱмжӧ уке.
Ӱдырамаш пойдара, ӱдырамаш – йомдара.
Унала лектын кайымет деч ончыч шке ӱстелешет сийым ямдылен кодо.
Уремыште коштшо уверым конда.
Умыленат гын – чон шомак, от умыло – йомак.
Умшат дене ойлен, нерет дене шупшыл.
Улат пыта, укеат – чыта.
Уке – ик ойго, уло – лу ойго.
Моторын койшо – котыран.
Калык пале
Июль кыдалне чодыраште тыгыде вондерыште модо кандалген шемемеш. Тыгай изи вондо гынат, тудо 300 ий марте иланен шога.
Чечен кеҥеж эше мо дене чоным куандарыше? Чылажым шотлен пытарашат ок лий. Эмлык шудо – теве кушто тиде тылзын эше ик поянлыкше. Кажне йолтошкалтышыште манме гаяк тудым муаш лиеш: шем арымшудо, нуж, шӧршудо (одуванчик), вӱршудо (зверобой), папашудо (мать-и-мачеха), омылча (цикорий)…
Кеҥеж рӱдӧ илыме курымын кумылзакше гынат, кайык ешыште вашталтыш шижалтеш. Тылзе кыдалне кукун йӱкшӧ йомеш. «Тудо Петро кече деч вара мура гын, шыже кужун шуйна», – маныт ожсек. Вараксим-влак, вашкӱзышт дене южым пӱчкын, вычыматен чоҥештылыт, ӱлыкӧ кӱла шуҥгалтыт, то кӱшкӧ пикшла нӧлталтыт. Уржа лоҥгаште карш шодо логарже дене, «Куд пуд, куд пуд» манын, поян шурно лектышым сӧрен кычкыра.
Пӧрдшӧ мардеж (калыкыште эше чарагутан малдат) тарванен – йӱрым вучо; Чезек (стриж) урем корно ӱмбалне чоҥештылеш – йӱрлан. Шаленге эрдене клик-клик магыра – игече вашталтеш. Шулдыран кутко чоҥештылеш – сутка гыч йӱр опталеш.
А теве Кужэҥер районысо Марий Шой ял тулаче-влак пӱртӱс койышым тыге рашемдат: чодыра кандалген шога – йӱрлан; курык тӱр чодыра гӱжла – адак йӱрланак. Волжск районысо Нурсола калык ял мучаш ерыште ийын коштшо мучывуйым эскера: Ватынъер отро тарванен, вержым вашталтен – игече вашталтеш.
Электрон книгагудо воткыл лаштык гыч А.Е.Китиковын «Марла календарь. Июль» статьяж гыч налме.
Куэ кумыж гыч
Кидмастар-влак куэ кумыж гыч мом гына огыт ыште! Паном, корзинкам, тарелкам, тӱрло сынан атым, леҥежым…
Пытартыш жапыште рушлаже тиснений йӧн дене ыштыме рельефан пеш мотор атылам ужалат. А узоржым куэ кумыжыш пуйто, темден келыштарат, тыге сылне орнамент але сӱрет лектеш. А тидлан лопка куэ кумыжым кучылтыт. Ончыч тушан эскизым сӱретлат, вара штапикым изи чогыт дене кырен-кырен, узорым келыштарат.
Шукерте огыл ик кидмастарын тыге ыштыме тарелкаже-влак моткоч келшышт. Тудын ойлымыж почеш, тыгай атыжым пеш кужу жап кучылташ лиеш, тудын дене нимат огеш лий манын ӱшандарыш.
Снимкыште тиснений йӧн дене ыштыме атышӧр.
Светлана Носован фотожо.
Светлана Носова ямдылен
