Марий кечышот почеш:
14 – Кайыквусо илян кече. Вӱд йӱкшымӧ кече. Семон кече.
Марий кумалтышын чинче тушыжо:
У суртыш пурымо годым пелештыме мут:
«Кугу Юмо, Суксо! Поро серлагыш дене серлагышым пуэн шого. Серлагыш вачын сурт кӧргӧ еш дене, терке кӧргӧ чес дене, шийвундо перке дене у суртышто (лӱм) шольын ешыжлан тичмаш, пиалан илышым пуэн шого. Ший окса гай волгалт илышт».
«Сурт Юмо, Сурт кува, Сурт кугыза, Шочынава, таче тыланда тау мутым ойлена суртым ышташ полшымыланда. У суртышто еш дене илаш тазалыкым йодына. Пиалым йодына. Кинде перке дечат, шийвундо перке дечат, еш пиал дечат ида ойыро».
«Марий калык йӱла» книга гыч (2020 ий) налме.
Черке йӱла почеш:
13 сентябрь – Юмын Аван ӱштыжым Константинопольысо Влахернский храмыш пыштыме кече.
14 сентябрь – Черке У ий тӱҥалтыш.
У суртыш илаш пуреда гын:
14 сентябрьыште ожно У ийым палемденыт. Ты кече деч вара Куван кеҥежым шотленыт. Ты пагытыште у суртыш куснаш, сӱаным эртараш сайлан шотлалтын.
У суртыш куснымо годым тоштыжым ончыч эрыктен лукман, лучо уло еш дене. Тиде икте-весе кокласе кылым пеҥгыдемда веле. Начар энергетике деч утлаш манын, утышо тошто аверым, вургемым луктын кудалтыман. Тыгайым у верыш налман огыл.
А теве суртводыжым кугезына-влак эре у суртыш пырля наҥгаеныт. Тидлан пытартыш кечын йӱлам эртареныт: кӱварыш йыдалым пыштеныт да тушко шере кочкышым оптеныт. Эрдене, суртводжым у суртыш пырля ӱжын, выньык дене омсадӱр гоч луктыныт. Ойлат, лач выньык суртводыжын ик вер гыч весыш куснымо йӧнжылан шотлалтеш.
У верыш илаш пурымо годым ончыч пырысым але агытаным колтеныт. Кызыт шукыштын аллергий монь, тидлан пырыс ден агытан статуэтке-влакым кучылтыт. Эн ончыч статуеткым пуртат, вара киндым, шурным да шинчалым кучышо икшыве-влак каят, почешышт – озавате ден суртоза. Марий-влак, пӧртыш пурен, ӱстембаке шовычым шарен, тичмаш киндым пыштат, сортам чӱктат да пелештат.
Сурт аралтышлан омсаш пурымаште имне таганым сакаш темлат. Кӱшкӧ ончышаш. Тыге суртда тичмаш ате гай тичмаш лиеш, маныт.
Калык пале:
Нарынче лышташ пушеҥгыште жап деч ончыч кояш тӱҥалеш – шыже эр толеш.
Нуж-коршаҥге чот кушкын шогалын – телым лум шуко лиеш.
Тумлеге шуко гын, теле леве лиеш.
Шыжым лышташ тӱрыс йоген ок пыте гын, теле йӱштӧ лиеш.
Калыкмут:
Теретым ончен, йолетым чумалте.
Паша пойдара, його йомдара.
Уда еҥ порым ок шарне, сай еҥ осалым ок мондо.
Писе еҥын агытанжат писе.
Кумырым от аныкле гын, теҥгеат ок лий.
Тулын озаже уке.
Шинча умбаке ужеш, уш – торашкырак.
Изи ӱчат титакыш шукта.
А.Е.Китиковын «Калыкмут» книгаж гыч налме.
Ӱмырым илен эртарышын каҥашыже:
Нигунам, тыйын иктаж-мочет уке манын, вуйым ит ший: тыйын илышет уло, а тушто чылажат лийын кертеш.
Лучо нигунам нигушто утым ойлаш огыл, вет мут – ший, а шып лийын моштымаш – шӧртньӧ.
Светлана Носова ямдылен.
Снимкыште: самовар тачат, поснак пӱртӱс лоҥгаште эртарыме кеч-могай пайремыште, пеш кӱлешан арвер.
Светлана Носован фотожо.
