Марий кумалтышын чинче тушыжо
Ешлан пелештымаш:
«Ош Поро Кугу Юмо, Кече Ава, Шочын Ава, Юмо Пӱрышӧ, Юмо Серлагыш! Эрдене помыжалтын, чурийвылышым яндар вӱд дене шӱялтен, Юмым пелештен полышым йодам. Те куатле да виян улыда, шеме ден ошым ужыда, сай ден осалым ойыреда. Таче кечын мом ужаш-колаш логалеш, чылажымат кӱлеш семын вашлияш ӱнарым пуэн шогыза, кумылым ида волто, поро сомылым пуэн шогаш, шочшем, ешем кучаш сай серлагышым пуэн шогыза. Коштмо корнышто, ыштыме сомылышто полшаш шонышо еҥым колтен шогыза. Осалым кораҥден колтыза, илыме суртем волгалтарен шогыза!»
В.Ф.Смирновын «Айдеме верч» книгаж гыч налме, 2023 ий.
Черке йӱла почеш
4 август – Апостол-влак дене тӧр улшо Мария Магдалинан кечыже.
5 август – Юмын Аван «Чыла ойган-влакын Куанышт» («Всех скорбящих Радость») ден Почаевский юмоҥаштын кечышт.
6 август – Благоверный князь Борис ден Глебын кечышт.
8 август – Марий кундемысе священномученик Сергий Стрельниковым шарныме кече. Иоанн Предтечын шочмыжо лӱмеш Оршанкысе черкын престольный пайремже.
9 август – Чот орланыше святой Пантелеймонын кечыже. У Торъял районысо Масканур черкын пайремже.
Калыкмут
Кадыр пушеҥгат иктажлан да кӱлеш лиеш.
Пӧръеҥ – паша еҥ, ӱдырамаш – сурт вий.
Айдеме мыняр поя, тунар тудын намыс мешакше нелемеш.
Лӱдшӧ пӧрткайык молымат лӱдыкта.
Чыла поянлык калыкыште.
Сай пашан шулдыржат кумда.
Постом ыштыраш дене огыт тумышто.
Пӧръеҥ шочынат гын, пӧръеҥак лий.
Уда еҥ порым ок шарне, сай еҥ осалым ок мондо.
Поро деч ит курж, осалым ит кычал.
А.Е.Китиковын «Калыкмут» книгаж гыч налме.
Калык пале
Август тылзым кугезына-влак уржа-сорла, угинде тылзе семын палемденыт. Калыкыште моло лӱмжат уло: шыже аҥа тылзе, Спас тылзе, уржа ӱдымӧ тылзе, курыкмарий велне агарман, ӹнгӹж тылзы манмым колаш лиеш.
Август – саскан пагыт. Чодыраште эҥыж, шордымодо, мызымӧр (шымаш) лӧзаҥыт. Сандене саска погышо, «Тылеч эр – вес эр, тошто умша – у саска!» манын, леҥежшым але корзиҥгажым темаш пижеш. Коча-коважын каласымыштымат шарналта: «Кожла саска кочкаш тамле, сугыньо дене илыш каньыле», «Кеҥеж телым пукша», «Кеҥеж ямдыла, теле пытара», «Йолагайым кеҥежым лыват койдара». Теве уржавече ошемын. Тӱредаш лекташ йӧра але ондак, мланде пашаеҥ адак кугезынан ойжым шарналта: «Уржа пырче кӱчеш тодылалтеш – тарванаш жап». Лектышыже могай лийшаш, адак тургыжланыде ок йӧрӧ. Тыгодымат тоштыеҥ палым ушештара: «Ломбыгичке чот уло – шӱльӧ лектышан», «Пӱкш ятыр – киндат ток лиеш», «Пызле аршаш яжо гынь – кинды лиэш».
Электрон книгагудо воткыл лаштыкысе А.Е.Китиковын «Марла календарь. Август» статьяж гыч налме.
Пайдале каҥаш:
Молан Совет ушемыште школышто йоча-шамычлан кисельым пукшеныт. Тудым шере кочкыш семын веле огыл шонен луктыныт, а эм семын. Тудын нугыдо структуржо пагарлан моткоч пайдале. Леве кисель пӱртӱс антацид семын пашам ыштен: кислотностьым иземден. Сандене кызытат кисельым кочкаш йӧршеш уто огыл.
Ушан ой:
«Мо шеҥгелан кодмылан таум ышташ ида мондо. Кеч тыланда тунам моткоч йӧсӧ лийын. Но чыла тидыже тендам иктаж-молан да пеш кӱлешанлан туныктен» (Азербайджан писатель Эльчин Сафарли).
Марий пӱртӱсын пайдаже
Ял калык тӱҥ шотышто мончаш пураш выньыкашым налын ситаренат, очыни. Чынжымак, выньыкашым жапыштыже налман. Тидыже ты але вес пушеҥге лышташын пайдале ойыртемжым арален кодымо дене кылдалтын. Мутлан, куэ выньыкашым июльышто налын шуктыман. Ты пагытыште тудын лышташтыже да укшыштыжо эн шуко эфирный ӱй, фитонцид да флавоноид улыт, мончаште лывыштымеке, тыгай выньык айдемымат тазаҥдаш полша.
А теве тумо выньыкашым варарак, лышташыже изиш козырарак лиймеке, налаш темлат. Эррак налат гын, тудо йогаш тӱҥалеш.
Такшым, выньыкашыш куэ ден тумым веле огыл, ломбо, шоптыр, арымшудо, висвис, пӱртньык да моло кушкылымат ешараш лиеш. Кажныжын айдемылан тазарак лияш полшен кертше могай-гынат пайдаже уло.
Михаил Скобелевын фотожо.
Светлана Носова ямдылен
