Тиде чолга ӱдырамаш дене ме идалык наре ончычак вашлийын мутланенна ыле. Но тӱрлӧ амаллан кӧра тунам интервью газетыште ыш савыкталт. Тидлан жап кызыт толын шуын.
Сурт-оралте кышкар гай
Кужэҥер район Салтакъял селаште илыше вате-марий Людмила Валерьевна ден Вячеслав Анатольевич Ивановмыт деке ӱмаште мартыште мӧҥгышкышт миенам да пӧртыштым ончен куаненам. Молан манаш гын, кузе ойлат, сурт-оралтышт кышкар гай! Тӱжвалжат, кӧргыжат уло селалан ик эн чапле, товатат. Ялысе чылт тыгай пӧртыштӧ але марте лийынжат омылла чучеш.
А чыла тидыже лийже манын, вате-марийлан шуко пӱжвӱдым йоктарашышт, чо-от тыршашышт логалын. У оралтым нӧлташ оксам ситараш манын, суртоза кужу жап Йӱдвелыш коштын. Кызыт, пелашыжын ойлымыж почеш, марийжын ыштен моштыдымо пашаже укеат.
Пӧръеҥын мӧҥгыж деч тораште улмыж жапыште ватыжат яра шинчаш ярсен огыл: эре мом-гынат йӧнештарашак тыршен. Тиде койышыжо кызыт мартеат аралалт кодын. Вет мый денем мутланымыж годымат ласкан гына кутырен ыш шинче, а тортым ямдылыш!
Школ, туныктышо
Людмила Иванова Кужэҥер район Йывансола ялыште шочын-кушкын. Верысе кандашияш, вараже Йӱледӱр кыдалаш школым тунем пытарымекше, ик ий шочмо ялысе фермыштышт пашам ыштен. Тылеч вара У Торъял поселкысо училищыште коклюшко дене кружевам пидшылан тунем лектын да умбакыже Руш Шой спецшколышто, Йӱледӱр, Салтакъял школлаште, тӱрыс налмаште 14 ий, труд урокым вӱден – икшыве-влакым тӱрлӧ кидпашалан туныктен.
Эше ик идалык Йывансола тӱвыра пӧртыштӧ тыршен. Тиде жапыште куэ кумыж гыч ышташ туныктымо мастарлык классым эртен. Тушкыжо тӱвыра пӧрт вуйлатыше Евгений Анисимович Каменщиков виеш манме гаяк колтен. Тудлан Людмила Валерьевна таче мартеат тауштен ила. Вет тушто налме шинчымашыже, тыгак тунам ик пашадараш оксалан налме книга почеш тунеммыжат вараже чотак кӱлеш лийыныт: пелашыж дене коктын нуно, упшым, катам, вочкым, шинчал ден сакырложаш атым, хлебницым, панном, абажурым, ятыр молым ыштен, Йошкар-Оласе ик кевытыш кондеденыт. Тыге ешыштлан оксам ситараш тыршеныт. Ты жаплан Людмила ден Вячеславын эргышт ден ӱдырышт кушкыныт. Кызыт Кристина ӱдырышт Москваште ик кугу фирмыште вӱдышӧ дизайнерлан ышта. Валера эргышт Йошкар-Оласе технологический колледжыште тунемеш, тыгодымак программистлан тырша.
А тиде чолга ӱдырамаш тачысе кечылан мом гына ыштен огеш мошто! Иктылан веле ӧраш кодеш: чылажланат жапшым кузе муэш?
Амалкалче, ургызо…
2011 ийыште Людмила Иванова индивидуальный предприниматель радамыш ушнен да Кужэҥер поселкышто ургымо цехым почын. Тылеч ончыч районысо Калыклан пашам ситарыме рӱдер гоч Йошкар-Олаште закройщицылан тунем лектын. Икмыняр жап гыч райрӱдыштак шке кевытшым почын, да ургымо вургемыштым тушто ужалаш тӱҥалыныт.
Ӱдырышт школ деч вара Салтакъялыште мӧҥгыштышт шкет ынже шинче манын, тудым Кужэҥерыш коштыкташ тӱҥалын. Эргыштым вигак 1-ше классышкак поселкысо школыш колтеныт. Нунын урокышт пытымеке, ава икшывыштым кружоклашке, музыкальный школыш коштыктен. Но шкенжын, йоча-шамычын ярсымешкышт школ автобус кудалын. Тидлан кӧра кас еда мӧҥгышкышт кунамже такси дене, кунамже автостоп манме дене пӧртылашышт логалын. Тиде амалак Людмилам водительлан тунем лекташ да машина дене шке кудалышташ тӱҥалаш таратен.
2014 ийыште тудо Юл кундем кугыжаныш технологий университетыш экономистлан заочно тунемаш пурен. Магистратур ден бакалавриатыште чылаже 8 ий наре шинчымашым поген. Йошкар диплом дене пытарен. Но тунемме ден амалкалче пашалан жапым ситараш йӧсӧ лиймеке, ургымо цехше ден кевытшым петырен.
Умбакыже тудо муно гыч инкубатор чывигым лукташ, нуным кушташ да шылжым ужалаш тӱҥалын. Ашненже 10-20 дене огыл, а 300 дене! Пелашыже лӱмынак жаплан келшыше кугу вӱтам чоҥен. Адакшым чыве пуным кӱраш лӱмынак аппаратым налыныт. Тудо пашам ятырлан куштылемден.
– А эше тиде жапыштак Памашнур ялыш шӧрым погаш идалык наре кудалыштынам. Мӧҥгышкӧ 100 наре литрым кондем да, сепаратор гоч колтен, ӱйым, торыкым ыштен, ӱмбалым поген, чывым, муным оптен, интернет гоч йодмашым поген, Йошкар-Олашке, Советскийыш, Кужэҥерыш ужалаш кудалыштынам, – шарналтен каласкала Людмила Валерьевна.
Ты пагытыште ургымо пашажымат ӧрдыжеш коден огыл. Тудо мӧҥгыштыжӧ Кужэҥерысе искусство школлан ятыр костюмым урген.
Клуб, ансамбль, илем вуйлатыше
Ура чонан ӱдырамаш эше идалык наре ялысе клубышкышт коштын да йоча-шамычым кушташ туныктен. Шке кумылын. Тидлан нимогай пашадарым налын огыл.
– Вуйлатышына каен, а тый садак икшыве-шамыч деке толат, репетицийым эртараш клубыш коштат. Вуйлатышылан тол, – ӱжаш тӱҥальыч тунам. Тыге мый кӧнышым да ик ий тиде пашам ыштышым. Ты жапыште клуб пелен чумырымо «Зоренька» фольклор ансамбльлан куштымаш-влакым шынденам да тиде сомылым кызытат шуктем. «Изи шӱдыр» йоча ансамбльым чумыренам, тудымат але мартеат вуйлатем. Икшыве-шамычым тӱрлӧ конкурсыш коштыкташ тыршена. Сеҥымашнат уло, – палдарыш вуйлатыше.
Моткочак чолга да чулым улмыжым шотыш налын, икмыняр ий ончыч Людмила Ивановам верысе депутатлан, а кодшо ийын Салтакъял ял шотан илем вуйлатышылан сайленыт. Тидланат оксам огыт тӱлӧ гынат, пашажым садак ыштыман. А ыштышашыже эреак уло.
… Амалым тазалыкше ыштен
Эртыше идалык мучаште Людмила Валерьевна клуб вуйлатыше гыч лектын. Кум ий наре ончычак самозанятий семын регистрироватлалтмыжым шотыш налын, тортым ыштен ужалаш тӱҥалын. Да адакат тунемын – у рецепт почеш ямдылаш манын, лӱмынак курсым эртен. Тыге, мутлан, шукерте огыл районыштышт эртаралтше ик мероприятийын спонсоржо лийын да участнице-шамычлан тӱрлӧ лачка кочкышым ыштен пӧлеклен. А У ий вашеш гын кок сутка жапыште 80 наре тортым кӱэшт ужален – йодшыжо-влак тынар шукын лийыныт!
– Мый шукертсек «натуралистке» улам. Мом лиеш, натуральныйым гына кочкаш тыршем. Тиде амал денак шканна, тыгак унала кайыме годым чӱчкыдынак тортым ыштенам. Сандене тиде паша мылам йӧршеш ужак лийын огыл, – умбакыже каласкала уста кулинар. – А «натуралистке» лияшыже икмыняр ий ончычак диспансеризацийым эртыме амалым ыштен. Тулеч вара кочкышым утларакше шкенан ушкал ӱй, шӧр, торык гыч гына ямдылем, киндымат шкеак пыштем. Кампетым кочмо шуэш гын, профессиональный кондитерский шоколадым да пӱкшым кучылтын, тӱрлӧ деч тӱрлым шкеак ыштем.
– Тыят, пелашетат пашам чот ыштеда. Каналташ манын, иктаж элыш, олашке коштыда мо? – йодым пытартышлан.
– Нигушкат огына кошт. Мый, мутлан, вес элыш канаш каяш кучылтмо окса дене лучо 100 тӱжем теҥгелан ик чапле ургымо машинам налам.
Ме ешна дене иквереш погынена – тиде мыланна каныш. Авам, изам, моло лишыл еҥна-влак деке каена, уна лийына, мончаш пурена да тыге «перезагрузкым» ыштена.
Пелашем дене пашам ыштена-ыштена да ӱнарна пытымым шижына гын, жапын-жапын ик кечым лӱмын канаш ойырена. Кеч тунамжат кечыгутшо коктынат канен огына керт – мом-гынат ышташ тӱҥалына. А эше мый кажне кечын илышлан тауштен илем. Тидат вийым ешараш полша, – лие вашмут.
Любовь Камалетдинова
Еш альбом гыч налме фото
