Геннадий Сабанцев.
Кушмо корно
1933 ий февральыште Мароблисполком пелен радиовещаний шотышто областной комитет ышталтеш. Майыште Йошкар-Олаште РВ-61 радиостанций тергыме шот дене пашам тӱҥалеш. Эфирыште икымше гана йоҥгалтын: «Йошкар-Ола ойла!». 20 июнь гыч Марий радиокӱрылтде ышташ тӱҥалын.
1936 ийыште уло эл мучко эфир дене икымше гана марий музык концерт йоҥгалтын, тудым Москва гыч Коминтерн лӱмеш радиостанций колтен.
1941 ийыште Марий радион икмыняр пашаеҥже шке кумылын фронтыш каен. Кандаш еҥ элым аралыме годым геройла колен.
1941–1945 ийлаште Москва гыч Совинформбюрон уверже-влакым кечылан кум гана телефон кылыш пуртеныт да калыкын тӱшкан колыштмо верлаште улшо громкоговорительла гоч колтеныт.
1950 – республикысе районлаште радиовещанийын верысе редакцийышт ышталтыт.
1960 ий 15 августышто телевидений студий шке пашажым тӱҥалын. Тудын тӱҥ пашаеҥышт радиошто ончыч тыршыше-влак лийыныт.
Кузе тиде лийын
Тыгеракын, ме ужына: Марий телевидений радио гыч иланен.
Эше 1956 ийыште «Правда» газетыште кундемлаште телерӱдер-влакым вераҥдыме схеме-картым савыктыме улмаш. Тудо СССР правительствын «Келшыше министерстве-влакын пайыш пурымышт дене элыште телевиденийым ыштыме да вияҥдыме нерген» пунчалже негызеш ышталтын. Тушто Йошкар-Олаштат телерӱдер лийшаш ончыкталтын.
1956 ий июньышто Йошкар-Ола горисполком ола лишнысе Лапшино ял воктене (кызыт тиде вер ола кӧргыш пура) телерӱдерым чоҥаш мландым ойыра. Телекомплексым 1957 ий шыжым чоҥаш тӱҥалыт. Тышке трансформаторан подстанций, аппаратно-студийный оралте, фильм-влакым аралыме вер да телебашне пуреныт. Башне 192 метр кӱкшытан да 205 тонн нелытан лийын. 1959 ийыште башньышке 5кВт куатан француз ТВ-передатчикым вераҥденыт, Ленинградыште ямдылыме аппаратно-студийный блокым шындаш тӱҥалыныт. А вес ийынже 15 августышто Марий телевидений икымше гана эфирыш лектын.
Республикысе суртлаште телевизор пеш шагал лийын гынат, канде экранын чӱкталтмыже кугу пайрем семын чучын. Ме, кугурак ийготан-влак, шарнена: 1960-шо ийла кыдалне яллаште ик-кок суртышто гына тиде канде экранет волгалтын, сандене передаче-влакым ончаш пошкудо-влак клубыш толмо семынак погыненыт. Озаштат тореш лийын огытыл вет!
1968 ийыште Марий телевиденийыш куснылшо телевизионный станций толын, тудо, верлашке миен, тушеч вигак репортажым эфирыш лукташ йӧным ыштен. Тиде станцийым поснак пайрем демонстрацийым, концерт ден спектакльым, стадионла гыч спорт таҥасымашым да тулеч моло оҥай да кӱлешан мероприятийым вик ончыкташ кучылтыныт.
1972 ийыште республикыште Рӱдӧ телевидений ден Всесоюзный радион корреспондент пунктшо ышташ тӱҥалын, собкор-влакын тыршымышт дене Марий кундемын илышыже да пашаже нерген пӱтынь эл мучко чӱчкыдынрак ончен да колыштын кертыныт.
1977 ий 16 июнь гыч Марий телевидений тӱрлӧ чиян сӱретаныш савырна, тылеч ончычшо чыла передачат ош-шем тӱсан эфирыш лектын. Вес ийынже мемнан дек чиян сӱретым ончыктышо куснылшо телевизионный станций толеш. Верла гыч сӱрет канде экраныште ынде утларак сылнын койын.
Пашаште йӱлен тыршеныт
Марий телевиденийын эн шӧртньӧ пагытше, шонымаштем, 1970–1990 ийлаште лийын. Тунам ятыр тӱрлӧ передаче эфирыш лектын. Яллаште поснак марла телеспетакльым вученыт, тудым ончаш уло еш дене погынен шинчыныт, пошкудо-влакым ӱжыныт. У ий вашеш моткоч чапле программе ямдылалтын. Москосо «Голубой огонёк» семынак мемнан ончышо тудым моткоч йӧратен да вучен. А тележурналист-влакын лукмо передачышт республикнан илышыжын да пашажын чыла шӧрынжӧ ден йыжыҥжым кумдан авалтеныт, корреспондент-влак, передачым шочыктышо пӱтынь бригаде (телевиденийыште шкетын нимом ыштен от сеҥе!) уло усталык вийыштым пыштеныт. Нине уста еҥ-влак гыч икмыняр лӱмым, шкемын шарнымем гыч, палемденак кодымо шуэш. Тиде – Леонид Яндаков, Иван Иванов, Вениамин Петухов, Леонид Гимаев, Галина Михайлова, Нина Бельская, Любовь Пальминова, руш журналист-влак Ирина Губина, Валентина Аникова, Татьяна Опарина, Людмила Низамова, Сергей Яшин да шуко-шуко молат. Телевиденийыште ик передачат режиссёрын тыршымыж деч посна ок ямдылалт. Валентин Кудрявцев, Станислав Ковалёв, Валерий Свистунов, Александр Шуралёв, Василий Павлов кугу надырым пыштеныт. А оператор-влак? Александр Рылёв, Анатолий Логинов, Юрий Клюкин, Василий Иванов, Михаил Кольцов, Роберт Микшис, Владимир Рябцев шонен шинчыдеак ушышкем пурат. Тыште каласыде кодалтыт техник, инженер да моло полышкалыше пашаеҥ-влак. Нуно чыланат пашаште иленыт, манаш лиеш, шке сомылышт верч чонышт йӱлен. Марий телевиденийын «чурийже да йӱкшӧ» лийыныт диктор-влак Север Смирнов, Зоя Милютина, Роза Рябцева, Аркадий Сергеев… Эше ик гана ойлем: мый шке шарныме лӱм-влакым веле каласышым, а кодытшо эше ятыр-ятыр лу дене еҥ-влакын лӱмышт. Тек нуно нелеш огыт нал, ойлыде кодымо дене нунын суапле паша надырышт нимынярат огеш изем… Да «Марий Эл» ГТРК-м тӱрлӧ жапыште вуйлатыше кок еҥым поснак ойырен палемдаш кӱлеш. Тиде Николай Фёдорович Рыбаков ден Владимир Иванович Оленёв. Лачак нунын тыршымышт годым Марий телевидений эн кугу кӱкшытыш шуын…
Чыла тидын нерген 7 августышто С.Г.Чавайн лӱмеш национальный библиотекыште Марий телевиденийлан 35 ийым пуышо журналист-редактор Любовь Пальминова-Борисован «Пӱрымашлан илем тауштен» – «С благодарностью судьбе» почеламут книгаж дене палдарыме годымпогынышо-влак шарналтышт. А погыненытше ыле утларакше телевидений пашан ветеранже-влак. Нуно пырля шуко ий тыршеныт, сандене вашлиймаш жапыште чон гыч йоҥгышо мутышт пеш шокшо, тыматле, кумылым тарватыше ыле.
Кызыт у курымышто, у илыш сӱретыште илена, шуко у вашталтыш тушко пурен. Вашталтышыже сай могырымат, уда могырымат коеш. Кудыжо утларак – кажне, очыни, шкаланже шке палемда. Марий телевиденийынат илышыже вашталтын. Но канде экраныштына тудын саскажым ужына, ончена. Могай нуно улыт – тек ончышо шке акла, кеч-мо гынат, телевиденийын тачысе коллектившат шке пашажым пала, тудлан ожнысо коллегышт-влак гаяк усталык вийжым пуэн тырша, канде экраным илыш воштончышланак ужеш да тиде илышым лийме да кертме семын ончыкта.
Лӱмгечет дене, Марий телевидений!
Снимкыште: Марий телевиденийын ончычсо да кызытсе пашаеҥже-влак Любовь Пальминова-Борисован книгаж дене палдарымашке толыныт.
Наталья Токтарован фотожо.
