Геннадий Сабанцев ямдылен.
65 ий ожно М.Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрын у оралтыже омсажым почын
Йошкар-Ола покшелне – ош йӱксӧ гай полат.
Кечат огеш когарте, огеш левед пылат…
Шӱмбел Марий театр, тый юзо гай улат,
Марий чонан айдемым шке помышкет ӱжат.
…Йошкар-Ола покшелне – чон шулдыран полат.
Тый тыш, марий айдеме, чон шулдыраҥ толат.
Ойгаҥын, куаналын – у шонышан лият.
Шӱмбел Марий театр, кугу тау тылат!
Йошкар-Олаште М.Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш театрым 1953–1961 ийлаште чоҥымо. Архитектур сынжым кызытсе классицизм маныт. Архитекторжо Павел Самсонов лийын. Залыш 610 еҥ пура. Оралте регионысо культур поянлык объектлан шотлалтеш.
1953 ий 2 октябрьыште Марий АССР Министр-влак Каҥаш «Йошкар-Олаште драме театрым чоҥымо нерген» пунчалым луктын.
Вес кечынжак кӱлеш документ-влакым ямдылкалаш пижыныт. Чоҥаш тӱҥалшаш верыште «Заготлён» конторын пӧртшӧ-влак верланеныт улмаш. Конторлан 1 ноябрь марте нуным кораҥдаш кӱштымӧ. «Заготлёнлан» у конторым, театрым чоҥышо-влаклан илашышт верым нӧлташ кӱлын. Тидлан миллион деч шагал огыл ешартыш окса кӱлеш лийын. Тудым РСФСР Культур министерстве деч йодаш пернен.
Театр оралтым 1960 ийыште, Марий АССР-лан 40 ий теммылан, чоҥен шукташ палемдалтын, но проект пеш шерге улмылан кӧра жапыштыже шуктен кертын огытыл. Оралте шулдыракын шужо манын, проектыште икмыняр вашталтышымат ышташ логалын. Мутлан, 800 еҥ пурыман олмеш 610 вераным ышташ лийме.
1961 ий 8 апрельыште у театр Иван Смирновын «Асан ден Кансыл» пьесыж почеш спектакль дене шке пашажым тӱҥалын. А эрлашыжым Александр Островскийын «Пире ден шорык-влак» комедийже почеш спектакль ончыкталтын.
1969 ийыште театр оралтым РСФСР Кӱшыл Каҥаш Президиумын Чап грамотшо дене палемдыме.
Театрын тӱжвал сыныштыже эн шинчалан перныше ужаш – тиде 10 колоннан чапле фасад да фронтонышто кӱшнӧ шинчыше кок йытыра ӱдырамаш кап, покшелнышт – Марий АССР-ын гербше. А театр кӧргыштӧ «тошто» понар-влак гыч тӱҥалын ош мрамор гыч ыштыме тошкалтыш ден чапле кресле-влак марте – чылажат сымыстарыше да ӧрыктарыше шижмашым шочыктышо усталык вий дене иктеш улмошӱлышым тарвата. Зал кӧргыштӧ моткоч чапле хрусталь люстрым да сценысе марий калык тӱр дене пыремдыме йошкар тӱсан чаршам вигак ужат. Чаршажым Москосо Кугу театрын мастерскойыштыжо ургымо.
Марий национальный театрыште шке жапыштыже ик леведыш йымалне М.Шкетан лӱмеш драме театр ден Эрик Сапаев лӱмеш опер да балет театрын усталык коллективышт пашам ыштеныт. Но тыште спектакль-влакым гына ончыктен огытыл. Кӱлешан мер-политик мероприятий, пайремле погынымаш, форум ден фестиваль-влак, республикым вуйлатыше-влакын инаугурацийышт эртаралтыныт да эртаралтыт. Театр ончылно кумда площадьыште У ийын республикысе тӱҥ кожшым шогалтат. Ленинын лӱмжым нумалше площадь республикын рӱдыжлан шотлалтеш.
Ожно ме школышто тыгай почеламутым тунемына ыле: «Шочмо мланде – нал ушеш – Кремль дечын тӱҥалеш». Мыланна, Марий республикыште илыше-влаклан, марий мландына лач тышеч – тиде патыр ош колонно-влакан, кумда тошкалтышан чапле оралте деч – тӱҥалеш.
* * *
Но туге гынат, туге гынат… Театр полат тӱжвачынат, кӧргӧ гычынат кеч-могай чапле, сылне лийже, тушто шолын шогышо усталык илыш деч посна тудо – яра оралте, чара пырдыж гына. Усталык илышым тыште лачак артист-влак илат, калыклан кумыл нӧлтмӧ пайремым пӧлеклат. Нунын нерген йӧратыме театрнан 1958–1974 ийласе тӱҥ режиссёржо Сергей Иванов (1930–2023) шке жапыштыже тыге каласен коден.
Театрын вийже кӱдыратле
Драматургын але композиторын возымышт кеч-кузе мастарын серыме лийышт, кагазыште кужу жап тарваныде киен кертыт. Лач мастар артист кагазеш возымылан кӱлешан шӱлышым, койыш-шоктышым, вӱршерым, пеҥгыде ошкылым, кужу илышым пуэн кертеш.
Чынжымак, Марий театрын мастар артистше-влак мемнан республикын историйыштыже каласен мошташ лийдыме кугу надырым пыштеныт, сцене пашашт дене калыкнам чапландареныт.
Кугу Отчественный сар тӱҥалмеке, мемнан элыште шуко вере театр-влак петыралтыныт, а марий артист-влак тыгай йӧсӧ жапыштат, калыкын кумылжым нӧлталаш тыршен, сцене гыч ӱшанле вийым пуэн шогеныт. Театр кеч-кунамат тыныс, улан илышым тӱзаташ кумылаҥден.
Пошкырт, Урал кундемлаште илыше родо-тукымна-влак дене 1956 ий марте нимогай кыл лийын огыл. Нигӧ весе огыл, лач Марий театрын артистше-влак икымше гана ту мландысе илыше-влак деке кумда корным почыч. Вара веле саде кундемла гыч ӱдыр-рвезе, уста еҥ-влак Марий республикышке тунемаш, паша ышташ толаш тӱҥальыч…
Марий театрын артистше-влак верысе драматург-влакын возымыштым веле огыл, тыгак Совет Элысе, тӱнямбал сылнымут мастар-влакын пьесышт дене калыкнам палдарышт.
Сцене мастар-влак огыл гын, тиде сомылым кӧ весе шуктен кертеш ыле? Артист эн ончычак шке профессийжым кӱлеш семын шуараш мӧҥгыштыжӧ пашам ышта, а театр полатыште репетиций тӱҥалме деч ончыч капкылым лывырташ, яндарын мутланаш, йӱкын йоҥгыдылыкшылан келшыше, лӱмын ямдылыме моло упражнений-влакым кажне кечын эртара.
Артист-влакын сцене гыч шуаралтын йоҥгалтше шомакышт калык чоныш шыҥенак пуреныт, садланак шуко шӱдӧ гана уэш-пачаш нуным еҥ-влак ончаш вашкеныт, а вараже артист семын мутланаш, ошкыл колтымыштым, чиемыштым ончен, тыгаяк лияш шонен, тунемаш тыршеныт. Сцене мастарын пашаже лач тудлан совым кырыме, пеледыш аршашым пуымо, ончышо еҥын пагалымыже, йӧратымыж дене гына огеш пыте, эше кажне кечын, идалык мучко калык ончылно, а кеҥежым эре корнышто лийме, тӱрлӧ калык дене вашлийын, тудлан у шинчымашым пуымо, поро пашалан кумылжым нӧлтымӧ, куандарыме, осал койыш деч кораҥдаш тыршыме дене шуйна.
Марий театрын мастарже-влак шке лӱмыштым амырташ амалым нигунам пуэн огытыл, нуно калыкнан шерге поянлыкше улыт, сандене поро дечат поро, кундемнам чапландарыше пашаштым мондышаш огынал, ме нуным кӱкшын аклышаш, лӱмышт да мастарлыкышт дене эре кугешнышаш улына.
Геннадий Сабанцев ямдылен.
Снимкыште: М.Шкетан лӱмаш Марий кугыжаныш драме театрын оралтыже таче.
Фотом редакцийын архивше гыч налме.
