Тиде ола, Свияжск, чынжымак, мылам гын изишак палыме да тунамак палыдыме. Санденак тушко миен толаш гын, сай ыле манын, кок ий ончыч шонаш тӱҥалынам.
Кампетшым шукертсек йӧратем
Кузе да молан изишакше палыме? Тыге лектын – тудын улмыж нерген лач тынар ий ончычак веле пален налынам. Кеч «Свияжские» шоколад кампетым гын шукертсек моткоч йӧратем. Тыгодым молан лачшымак тыге маналтмыж нерген ала-молан ик ганат шоналтенат омыл!
Вес амалже тыгай. Икана изирак изам дене мутланымына годым тиде ола нерген шомак лекте, да тудо ойлыш: «А тый палет: «Сказка о царе Салтане» йомакыште возымо Буян отро – тиде Свияжск отро-ола?» Чыным ойлаш гын, тунам изам мыскарам ышта, шоненам. Санденак тидым кунам-гынат шкемынак рашемдымем шуын.
Пиалеш, шукерте огыл тыгай йӧнем лекте – ик кечын ик туристический компаний дене тушко экскурсий дене миен толна. Паледа, ялт йомакыште каласкалыме гаяк: изи да мотор! Поснак – кеҥежым, вет тудо пуйто пеледыш да пушеҥгыла дене вӱдылалтын. Адакшым чыла велымат «авырен налше»» вӱд кечыйол дене шийын-шӧртньын коеш!
Изи кумдыкым айлымыжлан кӧра ты олам ик кечыште, манмыла, тореш-кутынь ончен коштын, тусо ойыртемалтше верлашке миен толын шукташ лиеш! А тыгай вержылан Свияжскыште, товатат, кажне гаяк оралте ден пӧртым шотлаш лиеш.
Историйым шергалаш гын …
Кызыт официально тудо тыге маналтеш: «Государственный историко-архитектурный и художественный музей-заповедник «Остров-град Свияжск». Тиде пӱртӱс-ландшафт памятник Татарстан Республикын Зеленодольский районышкыжо пура. Тудо Казань деч 30 километр наре тораште верланен. Отро-олашке толын шумеке, группынам ик экскурсовод ӱдырамаш вашлие да кок шагатат пеле шуйнышо экскурсий жапыште мыланна тидын нерген, тыгак Свияжск, тудын дене кылдалтше ятыр моло факт, ондакысе да кызытсе илышыж нерген мыняр шуктыш, тунар каласкалыш. Мут толмашеш вигак палемден кодынем: кеч-могай у верыш, кундемыш кайыме годым содыки экскурсовод дене ончен кошташ пайдалырак, вет тудо ятыр оҥайым каласкала. А шке семын гына миен толат гын, утларакше тыглай ончен веле коштат. Санденак, мутлан, тыге мийыше-влак кокла гыч шагалын огыл мемнан группына пелен кужунак коштыч. Тыге сайрак манын палат…
Тиде моткочак ойыртемалтше илем нерген Олан историй тоштерыштыже моткоч сайын палдарыме. Ончыч тушто кӧмыт да кузе иленыт, мо лийын – тӱрлӧ экспонат, сӱрет, фотографийла гоч раш ончыкталтеш. Мутлан, Иван Грозный чынже дене могай капан лийын, тугайымак «ыштен шогалтыме» да янда коклашке вераҥдыме. Туге гынат мый шкем дене висен ончаш тыршышым да умылышым: изи капан лийын огыл. А тымарте тудо мылам ала-молан эре лапкаракла чучын…
Отро-ола изи веле гынат, тушто эсогыл тоштер-комплекс уло. Тышке Свияжскын саде историй тоштерже, сӱретче Геннадий Архиреевын, археологий пушеҥге тоштер-влак, музейный галерей да выставке зал пурат. Тылеч посна Свияжскыште икмыняр черке ден монастырь уло. Эсогыл – Иван Грозныйын Юмылан кумалаш коштмо черкыже! Тиде – пу оралте. Кызыт кӧргышкыжӧ огыт пурто, лач почын гына ончыктат. Меат тудым ончалде ышна код. Экскурсий программе дене келшышын эше икмыняр моло черкыш пурен лекна.
Эше, мутлан, рӱдӧ площадь нерген ойлаш гын, тушто эн покшеке шогалмеке, микрофоныш ойлымыла шокта. Экскурсоводна иктаж-мом ойлен ончаш темлыш. Икте «Здрасьте», весе «у» мане. А вара йодо: «Кӧ марла кутырен мошта – иктаж-мом каласыза». Марийже икмынярын улына ыле гынат, нуно шуко калык ончыко лекташ аптыранышт ала-мо. Тунам мый чылаштым утарыме семын лектым да, кидем кӱшкӧ нӧлталын, кавашке ончалын, кугу йӱкын ойлышым: «Тау! Мый тышке толынам!» Чынак, чот шергылтеш улмаш.
Умбакыже экскурсоводна ремесленный училище нерген каласкалыш, вара отрон ик тӱрышкыжӧ наҥгайыш. Тушеч Свияжск йырысе кумдык, вес сер моткоч торашке шумеш койыт!
Тиде сылнылыкым аклен ончымеке, экскурсоводна мемнан дене чеверласыш. Тыгодым эше кушко миен толаш лийме нерген ойлен кодыш. А мый эше отром Буян дене таҥастарыме нергенат содыки рашемдышым. Чынрак ойлаш гын, экскурсий жапыште тудо шкежак каласыш:
– Свияжск – Александр Сергеевич Пушкинын Буян нерген возымо йомакшын прототипше. Тудо тыште лийын, архивым шымлен да тунар материалым поген – тидыже ты отро нерген йомакым веле огыл возашыже ситен, эше «Капитанская дочка» романышкыжат ужашым пуртен.
Теве тыге. Тугеже изам чыным ойлен улмаш.
«Буян», кол, окса …
Экскурсий дене коштын савырнымеке, 16 шагат марте яра жап пуалтын ылят, ме эн ончычак кафем кычал кайышна. Но тыглайым огыл, а кушто «Уха в хлебе» сийым темлат, тудым! Тыгай кочкыш улмо нерген мемнам ужатен кондышо гид тымарте икмыняр гана ойлен ыле. Кычал муна. Тиде кафеже «Буян» маналтеш! Лӱмжылан кӧрак, ну, кузе от пуро?! Тиде иктаж 10 см кӱкшытан, 15 см лопкытан йыргешке кинде. Кӧргыжым лукмо, олмешыже кол шӱрым темыме. Ойыртемалтшын йоҥгышо пел тӱжем утла теҥгеаш сий теве тыгай. Такшым тамле. Шӱржым кочкын пытарышым, а киндыжым, конешне, уке! Санденак эсогыл пашашке конденам ыле да ӱдыр-шамычлан пукшен ончышым. «Тамле» манын кочкыч. Иктаж-кунам мӧҥгыштӧ унам-шамычым мыят тыгай кочкыш дене сийлен ӧрыктараш ынде пеш шонем…
Кочкын теммеке, воктенак улшо «Ленивый торжок» исторический реконструкций комплексыш ончалаш пурен лекна. Вес семынже тудым ярмиҥга манаш лиеш, вет тушто турист-влаклан мом-гына огыт темле?! Пикш дене лӱйкален, товарым кышкен, самбарыште шолтымо чайым мелна дене кочкын, мӱй пӱрым подылын, имне дене кудалыштын, тӱрлӧ сувенирым налын … кертат. Мом лиеш, журналист чыла гаяк шкеже ыштен ончаш тырша. Мый лач тыгай кумылан улам! Санденак тушто оксам шке таптышым! Конешне, чын оксамак огыл, а сувенир сынаным, но кугум! Тушто ик велныже Свияжск сӱретлалтын да возалтын, вес велныже пиалым сӧрен серыме. Изи огыл кӱртньӧ чӧгытым нӧлтыштын да оксам перкален, ялт ноен пытышым гынат, тушеч куаныше кайышым.
Туштак тораште огыл нӧрепыш «нужгол» шылын шинчын. Тудын нержым йыгалтет гын, шонымашет шукталтеш, маныт. Тидын нерген шукын палат, витне, вет ты вержым туге йыген ситарыме – шӧртньӧ кол гай веле кояш тӱҥалын! Чыланат шонымашышт шукталтше манын чотак вучат, коеш.
Тыштак кугыжа ден кугыжа ватын, ондак илыше моло поян еҥ-шамычын вургемыштым чиен ончаш лиеш. Оксала. Икманаш, шийвундет веле ситыже – кеч-мом налын, ыштен ончен кертат.
Ты вер деч тораштак огыл верланыше «Сад размышлений» моткочак келшыш. Тушто ик изирак кумдыкыш тӱрлӧ пеледышым, пушеҥгым шындылме, а еҥ-влаклан кошташышт ыштыме корно воктене ушан еҥ-шамычын ушан ойыштым возен вераҥдылме. Тыгайжым мый моткочак йӧратем да телефонышкем кажныжым сниматлышым. Чыным ойлаш гын, икмыняржым кодшо «Ӱдырамаш корно» мужыр лаштыкыш кусарен шынденамат ыле, эше кучылташ шонем.
Иктешлыме семын
Свияжскын тачысе илышыж нерген ойлаш гын, тушто икшыве-влаклан школ, йочасад улыт, илемыштын администрацийышт верланен. Кызыт олаште 250 еҥ ила.
Кӧ ик кечыште у, палыдыме олам ончен савырнынеже гын, тудлан Свияжск ик эн чот келшен толеш. Тышеч мӧҥгышкыда, товатат, нӧлтшӧ кумылан пӧртылыда да кужу жап шарнен илаш тӱҥалыда. Мемнан гай!
Любовь Камалетдинова.
Авторын фотожо.
