Геннадий Сабанцев
Марий Эл тӱвыран сулло пашаеҥже, Россий писатель ушем член, поэтессе Зоя Висвислан (Тимофеевалан) 31 августышто 60 ий темеш
Поэтессе Зоя Висвисын лӱмжӧ марий сылнымутышто 1990 ийла кыдалне палдырныш. Тунам тудо усталык пашаш моткоч ӧрмалген, аптыранен ушныш. Но, жап эртыме дене, шошым ӱдымӧ нӧшмын кеҥежым пеледышыш савырнымыж семын, Зоя Александровнанат поэзий саскаже тӱзланыш. Таче кечылан тудо шым книган авторжо. Кызыт у ойпогымат ямдылен шуктен. Тудо «Корнывожышто вашлийым ӱжарам» маналтеш.
Зоя Александровна Тимофеева, Зоя Висвис, таче «Сылнымут садвечыште» уна.
– Мутланаш тӱҥалме йодышем ик марий такмакысыла веле лектеш: кузе ила, мом ыштылеш таче поэтессе Зоя Висвис?
– Кеҥеж пагытыште паша ятыр лектын, яра жап кодынжат огыл манашат лиеш. Шукыжым чодырашке кошташ тыршенам. Емыж-саска улмо годым пӧртыштӧ шогылт туркет мо? Ынде кок ий пенсийыште улам гынат, яра шинчылтмаш уке. Шочмо Морко кундемышкемат коштынам. Ӱшӱттӱр ялнан пӱртӱсшӧ сылне, капкыллан да чонлан вийым ешара.
– Лач тушан шке жапыштыже поэзий кумылет иланен?
–Туге. Молын гаяк школ корным такыртыме годым тиде лийын. Мемнан ял йоча-влак кандашкласс марте Изнур (Изи Кугунур) школыш коштыныт. Ме Вероника Сидоркина дене ик ял гыч улына, ик классыште тунемынна, пединститутыштат пырляк шинчымашым погенна. (Вероника Сидоркина – кызыт Корчемкина – туныктышо, поэтессе, мурым возышо. – Г.С.). Возашат пырля тӱҥалынна. Школ корнышто модмо семын эре рифмым шонкалена ыле. Икте «кече» манеш, весе ешара: «пече», але «йоча» – «коча»… А йырваш пӱртӱсшӧ тугай чот мотор! Поснак телым – чыла чинче дене йылгыжеш. Куэже пуйто ший окса дене леведалтын. Тидым онченак икымше почеламутем, «Теле» лӱман,шочын. Вара шӱжарем нерген возенам. Ош ӱпан изи курчак гай куржталеш ыле, тудым ончен,кумылем нӧлталтын.
Почеламут-шамычым возенам да посна лаштыкла дене тетрадьыш пыштенам. Мӧҥгеш налаш монденам. Тиде визымше классыште лийын. Марий йылмым да литературым туныктышына Елизавета Егоровна Кудряшова мӧҥгысӧ пашам тергымыж годым ужын да ӧрын. Мыйым урок деч вара кодаш йодын. А мый йоча годым пешак вожылшо улам ыле, кажне ойлан чеверген шинчынам. Тунамат мом тыгайым ыштенам манын ӧрынам. А тудо ойла: «Зоя, тый почеламутым возет аман? Тугеже сылнымут кружокыш кошташ тӱҥал». Тыге сылнымут кружокыш кошташ тӱҥальым.Возымемым пырдыжгазетыш пуртат ыле. Тушто куанен лудам. Йоча-шамыч тыгодым тыйым вес семын ончат: вет почеламутым возен мошта маныт. Тунам тиде моштымаш, тиде паша аклалтын. Вара «Ямде лий» газетыш колтылынам. Тушто печатлалтеш да уло класс ончылно туныктышына лудеш. Тиде моткоч кумылаҥден. «Ямде лийын» кажне номержым куанен вучымо. Почтальонкым коремыш шумеш вашлияш куржына ыле.
– А поэзийлан кӱлынак тунемме шот дене кӧлан эҥертенат?
– Кыдалаш школыш Зеленогорск посёлкыш коштмо. Тудо руш школлан шотлалтын, садлан Елизавета Егоровна гай кумылаҥден шогышо лийын огыл. А пединститутышто национальный школышто руш йылмым да литературым туныктышылан тунемынам. Вич ий жапыште адакат марий йылмылан да литературлан кумылаҥдыме паша лийын огыл. Почеламутым шкаланемже возен шогенам, но рушла возенам. Группыштына тӱҥ шотышто рушла кутырена ыле.
Институтым тунем пытарымеке, изи ӱдыремым садикыш пурташ кӱлын, сандене йочасадыште воспитательлан ышташ тӱҥальым. Тушечын Йошкар-Оласе ик заводын тӱшкагудышкыжо воспитательланак пашам темлышт. Илыме верем уке, а тушто пӧлемым пуат. Сандене кайышым. Теве тунам, тӱшкагудышто воспитательлан ыштыме жапыште, поэзий шӱлышем утларак ылыж кайыш. Тудо жап пеш порын шарналтеш. Тӱшкагудышто тӱрлӧ мероприятийым эртарыман. Мероприятийым эртарыме годымак лӱмлӧ поэт-писатель, мурызо-влак дене палыме лийынам. Нунын дене вашлиймашым эртарашыже паша планыш пурен. А кӧм ӱжаш лиеш, Писатель ушем гыч Геннадий Михайлович Пирогов, Вячеслав Абукаев-Эмгак темленыт. Тушко шкежат яра кида миен омыл, эре почеламутем намиенам, ончыктенам. Нуно ой-каҥашым, полышым пуэныт.
Писатель ушем гычак мылам «Кугарня» газетыш корреспондентлан пашаш толашкорным почыныт. «Кугарняште» ыштымем годым почеламут эреак шочын. Памаш вӱдла шолын лектын. Кызыт гына нелынрак шочеш.
– Тыйын ятыр почеламутет муро шӱлышан, семым келыштарыше-влакат тидым ужын шуктеныт…
– Икымше мурым «Шуматкече» ансамбль гыч Володя Бажанов возен. Пеш чаманем: рвезынекак илыш гыч каен колтен. Вара Вячеслав Осиповлан почеламутем-влак келшеныт. Тунам мый нунын денепалыме лийын омыл, шкеак у авторын у книгажым ужыныт да шергалаш пижыныт. Лачак «Саска кӱмӧ пагыт» книгам лектын ыле. Эше варарак Валерий Тихонов дене кыл вияҥе. Валера йӱдымат йыҥгырта ыле: «Зоя, – манеш, – ик почеламутетлан адакат сем шочо!..»«Тидыже йӱдымат ок мале мо?» – семынем шонем ыле. Валеранат ковид годым ӱмыржӧ кӱрылтӧ…
Почеламутемлан семым возышо кокла гыч кызыт Светлана Яндукова дене ваш кутырен, келшен пашам ыштена. Тудо икмыняр мутемлан семым келыштарен, сылне мурыш савырен.
– «Кугарня» газет редакцийыште журналист семын шке корнетым муынат. А чон шижмашет почеш кудо пашаже лишылрак лийын: журналистын але воспитательын?
– Мылам воспитательланат ышташ келшен. Туштат эртак калык дене вашлийме, калык коклаште шолмо. Вашлиймашке творческий еҥ-влакым ӱжат, нунын каласкалымыштым, почеламутым лудмыштым, мурым мурымыштым колышт шинчет – пеш оҥай. Тышечак журналист пашалан ямде лийын шуынам улмаш дыр.
«Кугарняшке» толмем дене илышем эшеат оҥай лийын кайыш. Тыште пеш уста ӱдыр-рвезе-влак пашам ыштеныт. Почеламутым, мурым возат, гитар дене шоктат, мурат. Адакше эре командировкыш кудалыштме, тидат пеш оҥай. Шкенан УАЗ машина уло ыле. Икымше кече гычак мыйым тӱрыс пашаш кычкеныт, командировкыш колтеныт. А возымемым эн ончыч Лидия Васильевна Семёновалан ончыктем ыле. Тудо шер гай почеркше дене тӧрла, молан тыге тӧрлымыжым умылтара. Лач тудым мый журналистикыште туныктышемлан шотлем.
– Тунам эше рекламе пашам шукташ тӱҥалынат. Тидын нерген такше каласкаленат ыле, но тачат шарналташ уто огыл.
– Ик жап «Кугарняште» пеш нужнан илышна. Пашадар уке,илашат шке вер лийын огыл. Йочам изи, тудым ончен куштыман. Журналистлан пашам ыштыме годым тӱрлӧ газетым эскерет. Мый «Марийская правдам» ончем да шонем ыле: нинын тынар шуко рекламе уло, а моланмемнан уке?Редакцийыште тыгай шомакым луктым. Да тунам Лидия Васильевнак темлыш: «Кертметла чучеш гын, тиде пашалан шке пижын ончо». Тӱҥалтыште «Марийская правда» газетымак кучен шинчым да тусо рекламылаште улшо телефон номер-влак дене йыҥгыртылаш тӱҥальым. Рекламе пашалан мый лӱмын тунемын омыл, шке гычын моштымем да кертмем семын пижынам.
Чынжымак, мылам оҥай лийын. Марий предприниматель-шамыч дене палыме лияш тӱҥальым. Бизнес паша келшен шинчын, кумылым савырен. Тиде кумылжо лачак амалкалче-влак дене вашлиймаш, кутыркалымаш гоч лектын. Тидак варажым шке кӱшеш рекламе газетым лукташ корным почын.Латкок ий тиде пашам кыртмен шуктышым.
– Илышетым вораҥдарен колташ тудо полшен тугеже. Варажым шке сурт-печетымат чоҥаш тӱҥальыч, машинамат виктараш тунемыч.
– Кызыт шке сурт-печыштынаилена, но чоҥымо паша кызытат уло. А машинам виктараш пашалан кӱлешлыкак таратен. Газетым ола мучко шупшыктыман, документ-влак дене коштман, йолын, ола транспорт дене от шукто… Шортат да тунемат. Илыш йодын.
Ме шкеже ешыште шым йоча лийынна. Мый визымшеулам. Шӱжаремат амалкалче. Ик акамат амалкалче лийын, ош тӱня гыч каен… Вес акамын ӱдыржӧ амалкалыме пашам шукта. Тукым вӱрыштына тидыже изиш уло ала-мо…
– Бизнес паша вийымат, жапыматчот налын, но почеламутетат шочын шоген. Икмыняр гана усталык касымат эртаренат.
– Усталык касым мый Изнурыштат, Моркыштат, кок гана Йошкар-Олаштат эртаренам. А ӱмаште шыжым СВО-лан полыш шотышто концертым чумыраш шонымаш шочо. Тидлан амалат лийын… (Тыште Зоя Александровнан йӱкшӧ кӱрышталтеш, шинчавӱдшым ӱштеш… – Г.С.). Кум ий ончыч СВО-што изамын эргыже, Саша племянникем,йомын. Тудым пеш кужункычалме, мумо, кондымо, геройла поген пыштыме. А тиддечын вара изамын вес эргыжат сӧй пуламырыш каен… Мылам тиде пеш неле, корштарыше теме. Ойлем да шортам веле… Тыге изамын вес эргыжат шке кумылын СВО-ш кайыш, сусырген тольо. Эмлалтмек, уэш тушко тарваныш. Тудыжымат ынде йомдарен улына. Кызыт мартеат нимогай увер уке…
Мемнан ялыштак шочын-кушшо пагалыме артистке Зинаида Долгова дене СВО-лан полыш шот дене Морко посёлкышто кугу концертым эртараш шонымашна шочо. Район администрацийыште тидым сайын вашлийыныт, мо кӱлеш дене полшеныт. Концертыш Морко кундемыште шочшо чыла гаяк творческий шӱдырушнен. Икымше мутланымаштак иктат тореш ыш лий. Тидыже пеш чот кумылым тодыльо. Калыкат концертыш тич погынен, оксамат ыштыме. Чылажымат СВО-лан кӱлешлыкым налаш Калык фронт гоч колтымо.
Варажым тиде программе денак тений 23 феральыште концертым Советский посёлкышто, 25 апрельыште Морко кундемысе Шеҥше селаште ончыктымо. Погымо окса адакат чыла СВО-ланполшашак каен.
– Творчествышкак пӧртылына. Самырыкрак годым почеламутым возаш мо таратен шоген, кызыт мо таратен шога?
– Ончыч вет пӱртӱс теме гыч тӱҥалат, а варажым, самырык годым, эре йӧратымаш тул йӱла. Садлан почеламут куштылгын возалтын.Жап эртыме семын тематике вашталт толын. Кызыт утларакше илыш нерген шонкалет. Пашалан, илыш йӧнлан кӧра поэзийыште кӱрылтыш пагыт лийын гынат, туддечмый нигунамат йӱкшен омыл. Тудо илышыштем йолташем гай – куан годымат, ойго годымат эре пеленем.
– Пенсийыште улат гынат, яра шинчымашет уке. Емыж-саскам погымо нерген ойлышыч. Эше могай сомыл кумылетым вӱдылеш?
– Сурт-печыште пашам ышташ йӧратем. Мыйын вӱрыштем тыршымаш уло, тидым шижам. Тыршымаш денак лектыш лиеш. Кызыт яра жапыште гипс гыч тӱрлӧ фигурко ден арверым ыштылаш йӧратем. Формышко гипсым вӱд дене луген опталат да мо шонымет лектеш. Тиде сомылат чоным лыпландара. Тыгайым ышташ йӧсӧ. Луген от мошто гын, нимат ок лек. А кунам ыштен моштет, чоныштет куан ылыжеш.
– Тау, Зоя Александровна, чоным почметлан. Ме тыйым мотор лӱмгечет дене шокшын саламлена! Эн тӱҥжӧ – сай тазалыкым да шӱм-чон ласкалыкым тыланена. Поэзиетат умен шогыжо.
– Тау «Марий Эл» газетлан, поро тыланымашыжлан. Мучаште иктым палемденак кодынем: поэзий дене кылдалтмем, журналистикыш ушнымем, «Кугарня» газет редакцийыште талантан ӱдыр-рвезе-влак дене пырля ыштымем мыйын ӱмыр куанем лийын. Мылам усталык апшаткудыш логалмем семын чучын. Тушто мый шуаралтынам. Тидын дене шкемым моткоч пиаланлан шотлем.
Фото-влак йымак:
1 Поэтессе Зоя Висвис
2 Зоя Висвисын шӱм-чон саскаже.
3 Поэтессын гипс гыч ыштыме «изи суксо». Фотом Зоя Тимофееван архивше гыч налме.
Поэзий
Зоя Висвис
«Ойлем чон почын тау мутым…»
Пӱрымаш
Илышнаже мӧр пеледыш огыл,
Мом сӧра, от пале, пӱрымаш.
Уна семын ош тӱняшке толын,
Мо пӱрен, шонет тый умылаш.
Ӱмыргорно тӧрсыран я сото,
Тергымашым садак эртыман.
Кеч-кунаре ийготет тый шотло,
Пиал верчын садак тыршыман.
Южгунам чот йӧсӧ лийме годым
Шарналтет садак сай сомылет.
Лыплана чонет тек, шижын порым,
Ылыжтен эн лайык кумылет.
Поро паша – курымашлык
Еҥ ойгым ужын, кораҥаш ит вашке,
Лай кумылет ит шылте нигунам.
Лач поро сомыл – курымашлык такше,
Вет сай паша пайдале кеч-кунам.
Пырляште веле сеҥымашын вийже –
Жап эртымек, садак умылена.
Ӱшан кылна пеҥгыдырак тек лийже,
Тек кугешна шке шочшыж ден элна.
Марий тӱрем
Марий йӱлам шӱм-кумылем ок мондо,
Вынер гай сото тудо корныштем.
Тамгам шымлалын, пӱшкылам ю оҥгым,
Эн сылнын койжо кажне тӱрыштем.
Марий тӱрем – поянлыкем, аралтыш,
Лай кумыл дене темше чон памаш.
Марий тӱремже, шӱдыр гай волгалтын,
Шара куаным веле йырымваш.
Йошкар шӱртан тул дене кечын вийжым
Нигӧ пыртат ок сеҥе кораҥден.
Пӱртӱс воктен куан эреак лийже,
Ила сандалык тек пиал пелен.
Шочмо йылме
Шочмо йылме – эн яндар, эн лишыл,
Шочмо йылме – чон поянлык, вий.
Мут саскажым тый тамлаш ит вожыл,
Тамым налын, чолгарак тый лий.
Шочмо йылме – пӱрымашлык негыз,
Чапым налше курымлан – ӱшан.
Лаке огыл, тек лиеш ю теҥыз,
Ӧрын ончышт, куанен, чылан.
Шочмо йылме кажнын икте веле,
Шӱмыш курым-курымлан кодеш.
Шочмо йылме – тӱҥ эҥертыш – дене
Рвезе тукым тек шыма кушкеш.
Шыжа кече
Шыжа пагыт ӱштеш шинчавӱдым,
Шӱлыкаҥын шортеш кас кава.
Пыл шепкашке шылеш мардеж йӱдым,
Эр велеш адак йӱрым шава.
Койышланаш огеш пу кылме тылзе,
Оза семын вашка корныж ден.
Вожылал вашлиеш тудым пызле,
Кодшо кичкым чотрак кормыжтен.
Чоҥештал кычалеш ӱшык верым
Лыве гае вӱргене лышташ.
Чодыражат вучалеш ынде телым,
Вашталтеш ял пӱртӱс йырымваш.
Авмым шарнен
Корнывожыш кастене тый лектын,
Вученат, аваем, кумыл ден.
Кас пычкемыш гынат, лачак шкетын
Вашкенат, вургыжмем умылен.
Мамык гай чоныштетше тыгодым
Шижынам пуйто поро тӱням.
Ушыштем эрелан тудо кодын.
Эх, кузе тый вашлийыч унам!
Пеленетше касшат эр гай чучын,
Кылмымем шӱм шокшет алмаштен.
Шочмо суртыш толаш эше угыч
Шомакет мылам йӧным ыштен.
Шке йочам ӱмыреш аван шӱмжӧ
Кечыла ырыкта переген.
Шарналтеш кызытат тудын йӱкшӧ,
Да шижам: мамык чонжо – пелен.
Тыныс
Ава ончалтыш – шочмо-кушмо мланде,
Мыняр салтак верч чонжо сусырга.
Кава шинчаже лийже сото, канде,
Сандалык шӱм тек тыныс ден ыра.
Арале, суксо, сӧй пасушто шочшым,
Осал тушман деч сакле йӧратен.
Пеледше ломбым кажне ийын, ошым,
Ача ужеш тек эргыже пелен.
Тек илыш негыз, налын эрык чапым,
Сорта тул гай яндарлык ден йӱла.
Кушкеш тек тукым ужын поро акым,
Тек шочмо калык тыныс дене ила.
Лийже тыныс
Мыняре шинчавӱд, орланымаш,
Вӱр ден варналтше ойго кечын ынде.
Серлагышым йодеш ӱдырамаш,
А шучко сар ончалтыш неле, шыде.
Российым авалта тек сеҥымаш,
Пиал ден темже шочмо-кушмо мланде.
Вияҥже тӱнямбалне келшымаш,
Кава шинча эреак лийже канде.
Ондаксе семынак тек пеледеш
Ӱшӱт воктене ломбо ошын койын.
Куан чон ден ава тек вашлиеш
Талешке эргым, сай уверым колын.
Сарын кочыжо
Мыняр еҥ чоным сусыртен
Ты неле, шучко сар тӱняште.
Шӱм коржмо ок керт шып эртен:
Коча шарнен онча окнашке.
Йыштак ӱштеш гынат шинчам,
Вет ок керт ӱштыл лийше сарым.
Мыняр ача колен тунам,
Тоеныт йӱдшӧ кече капым.
Да мланде вӱр ден амырген,
Йӱлен пытен шурнан ял идым.
Ава ньогажлан, аныклен,
Пукшаш тӧчен коншудо киндым.
Вуем савем, кочай, тылат,
Ойлем чон почын тау мутым.
Тек ынде эрык ден илат,
Лач поро ойым веле луктын.
