Геннадий Сабанцев ямдылен
Йоча писатель, Марий радион икымше дикторжо, Республикысе научный библиотекын директоржылан кужу жап тыршыше, РСФСР культурын сулло пашаеҥже Василий Орловын шочмыжлан 28 январьыште 110 ий темын.
Василий Григорьевич Йошкар-Ола воктенысе Турун ялыште кресаньык ешеш шочын. Шымияш школым пытарымек, Дзержинск оласе ФЗУ-ш (фабрично-заводской училищыш) тунемаш пурен, пашазе профессийым налын.
Эше школышто тунеммыж годымак рвезын мер чолгалык койышыжо палдырнен. Ялысе пошкудыжо-влакым лудаш-возаш туныкташ полшен, спектакльлаште модын, кидвозыш журналыш сылнымутым сераш тыршен, Йошкар-Оласе педтехникумышто чӱчӱжӧ пашам ыштенат, тусо библиотекыш полшаш коштын.
1936 ийыште Москосо кугыжаныш библиотечный институтыш тунемаш пура. Марий рвезын илышыштыже тудо пеш кугу палым коден. Практикым элысе лӱмлӧ книгагудылаште – Москосо Ленин лӱмеш Кугыжаныш библиотекыште, Ленинградыште Салтыков-Щедрин лӱмеш Публичный библиотекыште – эрта. Кумшо курсышто тунеммыж годым институтын клубшым вуйлаташ шогалтат, тыште Орловын пашам вораҥдарен моштымашыже почылтын.
А могай гына лӱмлӧ еҥ-влак дене ок вашлий! Клубыш Корней Чуковский, Самуил Маршак, полярный шымлызе академик Отто Шмидт да молат толыныт. Студент годымжак РСФСР Наркомпросышто Надежда Константиновна Крупскаян ойлымыжым колыштын.
Библиотек институтым Василий Орлов 1940 ийыште пытара, да тудым, Йошкар-Олаш пӧртылмекше, Республикысе библиотек директорын науко паша шотышто алмаштышыжлан шогалтат.
Неле сар тӱҥалын. Тазалыкшылан верч Василий Григорьевичым фронтыш налын огытыл. Но паша фронтышто тыршашыже логалын: чодырам руымашке, оборонылык верлам чоҥымашке коштын. Но тӱҥ пашаже библиотекыштак лийын – тудыжо сар годымат лудшо-влакым кажне кечын вашлийын.
Василий Орловын усталыкше ятыр шӧрынан улмаш. 1933 ий июньышто Марий радио пашам ышташ тӱҥалмек, тудо икымше диктор семын чапланен. Сылнымутан передаче-влакым ямдылен да вияш эфирыште вӱден (йӱкым тунам эше плёнкыш возен огытыл). Кугу Отечественный сар жапыште гын йӱкшӧ эфирыште кажне кечын йоҥгалтын: Совинформбюрон уверже-влакым марла лудын. Чапле йӱкшылан кӧра калыкыште тудым «марий Левитан» маныныт.
1958 ий гыч Василий Григорьевич библиотеке директор лиеш. Тиде пашаште 1976 ийыште сулен налме канышыш лекмешкыже тырша. Тидын годымак 1964 ий гыч Марий АССР культур министрын библиотек паша дене алмаштышыже лийын.
Василий Григорьевичын вуйлатымыж почеш тыршыше-влак шарналтеныт: тудо пеш ушан, книга сомылым вораҥдарен моштышо еҥ лийын. Краеведений пашалан шуко жапым ойырен. Директорлан шогалмекше, вес ийынак библиотекыште краеведений да верысе печать пӧлка почылтеш, «Марий АССР-ысе лӱмлӧ да шарнымаш кечан календарь» савыкталташ тӱҥалеш (1987 ий гыч – «Марий Эл: жап, событий, еҥ-влак»). 1958 ийыште «Марий писатель-влак» икымше справочникым ямдылымаште ик авторжо лийын.
Василий Григорьевич сылнымутымат возен, тыштат усталыкше койын, йоча-влаклан икмыняр книгаже савыкталтын. Шукыжым тудо шочмо пӱртӱс нерген ойлымаш ден почеламут-влакым серен. А пӱртӱсым йӧратен, тудын нерген ятыр пален.
Мер пашамат шуктен шоген. Ик гана веле огыл Йошкар-Ола Каҥаш депутатлан сайлалтын.
Тыршен ыштыме пашажлан МАССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын, РСФСР да СССР Культур министерстве-влакын чап грамотышт, «За трудовую доблесть» да «За трудовое отличие» медаль-влак дене суапландаралтын. 1965 ийыште тудлан «РСФСР культурын сулло пашаеҥже» лӱмым пуымо.
1993 ий 30 октябрьыште 78 ийыш тошкалше илыш гыч каен.
С.Г.Чавайн лӱмеш Национальный книгагудышто ончычсо директорым порын пагален шарнымаш эре ила. Кажне ийын тудын лӱмеш лудмаш эртаралтеш. Лӱмешыжак идалыкаш премийым ыштеныт, тудым библиотеке пашам сайын вораҥдарен шогымылан кучыктат.
Василий Орлов
Кечын пӧлекше
Легенде*
Курым-курымеш Волгыдо ден Пычкемыш ваш кредалыныт. Пычкемыш, уло тӱнялан оза лийын, тудым йӱштӧ ир верыш савырынеже улмаш. Волгыдо тудлан эрыкым пуэн огыл, тӱням сылным да пиаланым ыштышаш верч шоген.
Волгыдын Кече лӱман эргыже улмаш. Ачаже тудым Пычкемыш ваштареш колтен. Кече ик ончалтышыж денак Пычкемышым йымыктарен, пеле сокырыш савырен. Пычкемыш чакнен, но сеҥалтын огыл.
Пычкемышын ӱдыржӧ – Йӱд – улмаш. Тудо йӱштӧ, шыде чонан лийын. Ончалтышыж дене йырваш чылам малтен. Мотор Кече нерген тудо шуко гана колын, шке кидышкыже налаш шонен.
Шем чуриян Йӱд, чолгыжшо тӱжем шӱдыр дене сӧрастарыман шем посто вургемым чиен, ӱпешыже шӧртньӧ шергем – тылзым – пижыктен, Кече ваштареш лектын. Кечыже тудым шӧрын гына ончалын; вет тудо, мучашдыме сандалык йыр коштшыжла, мотор Мландым ужын, тудым йӧратен. Мландат Кечылан куанен, кажне гана ужар вургемже дене сӧрастаралт вашлийын. Йӱд тидлан сырен. Пычкемыш дек пӧртылын, чолгыжшо вургемжым кудаш кышкен, чаргыжын кычкыраш тӱҥалын:
– Кечым ужмем ок шу! Тудын ончалтышыж денак сынем йомеш да чиемемат чолгыжмыжым чарна. Тудо Мландым йӧрата!
Пычкемыш какаргымешкыже сырен кудалта:
– Шотдымо! Ик гана тӧчымекак чакненат! Мый шке Мландылан пижам. Тетла Кече Мландым ок уж! – Пычкемыш мӱгырен кычкыралын да тунамак Мландым пыл дене леведын, тӱтыра дене вӱдылын.
Кече, тидым ужын, чотрак гына шыргыжалын. Шокшыж дене пылым йӱрыш, тӱтырам лупсыш савырен. Тунам Пычкемыш Мланде ӱмбак Тӱтан Мардежым колтен:
– Мланде ӱмбалне мо уло — чылажымат сӱмырӧ! – кӱштен тудо.
Тӱтан Мардеж Мланде ӱмбак кержалтын, Мландыже лӱдын чытырен, Кечым полшаш сӧрвален. А Кече ты жапыште тораште улмаш, колын огыл Мландын ӱжмыжым.
Пычкемыш Тӱтан Мардежлан полшаш Кӱдырчӧ ден Волгенчым колтен. Кӱдырчӧ кӱдыртылын, Волгенче рашкалтылын, Тӱтан Мардеж орен лӱшкен.
– О Кечыжат! Мучашак мо ынде? Але тетла тыйым нигунамат ом уж?! – кычкыралын Мланде да, пытартыш вийжым погалтен, кӧргыж гыч шӱмжын ужашыжым луктын. Шӱмжӧ, Тӱтан Мардежлан корным авырен, курык лийын шогалын.
Тӱтан Мардежым, Кӱдырчӧ ден Волгенчым сеҥымекше, Мланде угыч ужарген, эше сӧралрак лийын. Пычкемыш ынде Мланде ӱмбак Ӱмылым колтен. Тудыжо кажне кӱкшака воктен, кажне лончеш йымен шинчын, кечыйолым кӱрыштын. Мланде, чынжымак, сынжым йомдарен.
– Вара, келша тыланет тыгай сындыме Мланде?! – куаныше Пычкемыш Кечылан кычкыралын.
А Кече Мланде дек шым тӱсан Шонанпылым колтен.
– Чӱктыл чыла вере изи тулетым! Тек нуно, мландым тӱзатен, эреак йӱлат! – кӱштен Шонанпыллан.
…Тиде пеш шукерте лийын. Мланде Пӱртӱсын шочшыжлан, Айдемылан, келшен шинчын. Тудо Мландым тӱзаташ пижын. Кечын пӧлекшымат – изи тул-влакым – арален кушта, ласкан тудым Пеледыш манеш. Ончалза-ян пеледыш аршашым: вет кажныжат изи кечыла коеш, а чумыр пеледышын тӱсшӧ шонанпылым шарныкта.
* Кӱчыкемдыме.
