Поэзий лудмаш
«Мый йӧратем родной элемым»
Марий Эл Республикым ыштымылан 105 ий темме вашеш тыгай лӱм дене лудшо-влакын республик кӱкшытан конкурсышт Республикысе йоча ден самырык-влакын В.Х.Колумб лӱмеш книгагудыштышт эртыш.
Палыме да аклыме
«Мый йӧратем родной элемым,
Пеледше мландым, вӱдшымат.
Мый йӧратем родной ялемым,
Саскаҥше садшым, нуржымат…»
Марий лудшо коклаште ты почеламутым палыдымыже укеат. Звенигово район Кожласола ялын шочшыжо поэт Василий Элмар (Василий Сергеевич Козырев) шкенжын ик эн сылне «Мый йӧратем родной элемым» почеламутшым 1940 ийыште возен.
Тудо тунам «Марий коммуна» газет редакцийыште ыштен: ончыч литпашаеҥ, вара отдел вуйлатыше, пытартышлан ответственный секретарь лийын. Сар тӱҥалмеке, фронтыш каен, сусырген. Эмлалтмеке, вийым поген шукташ Йошкар-Олаш пӧртылын, уэш редакций пашаш ушнен. Кок тылзе гыч адакат фронтыш каен да 1943 ий августышто 33 ияш марий серызе сӧй пасуэш вуйжым пыштен.
Кугу сар пытымеке, Василий Элмарын ойырен налме почеламутлажым чумырен, Марий книга савыктыш «Мый йӧратем родной элемым» сборникшым луктын. Учёный-литературовед Ахмет Асылбаев книган лӱмжылан налме ты почеламутым тыге аклен: «Марий поэзийыште (шочмо элым йӧратымаш нерген – авт.) эн первый сылнын каласен моштен». Лач тиде почеламутшо дене самырык серызе марий поэзийыште эрелан кодын.
Сандене шочмо элым йӧратымаш теме дене почеламутым лудмаш конкурслан ты лӱмым пуымо пеш лачеш толын. Конкурс тӱҥалтыште огыл гын, иктешлыме годым жюрин ик председательже семын тидын нерген палемдыде ыш лий. Амалжат ыле: ты почеламут 85 ий ончыч возалтын, а лудмаш 10-шо гана эртыш. Кок датыжат йыргешке манаш лиеш.
Ий еда шукемеш
Тиде поэзий пайрем поро йӱлашке савырнен толеш. Тушко ушнаш шонышо ий еда шукемеш: эше кодшо ийын 80 утла лудшо усталыкшым терген гын, тений – 185(!) Сандене лудшым кум тӱшкалан шелаш, кум тӱшка жюрим чумыраш логалын. Икымшыште «Марий Эл» газетын журналистше, поэт Юрий Исаков, «Кече» журналын редакторжо, писатель Кристина Архипова, «Ямде лий» газетын журналистше Екатерина Сергеева лийынна. Кокымшышто Марий самырык театрын литератур ужашыжым вуйлатыше, поэт Надежда Моисеева, тушечак актрисе Ольга Федотова, марий йылмым онлайн-туныктышо Наталья Венина, кумшышто поэт Светлана Алексеева, Республикысе курчак театрын артисткыже Нина Голованова, «Марий Эл» ГТРК-н радиожурналистше Татьяна Хлобыстова акленыт.
Эн изи-влакын лудмыштым ончаш кеч-кунамат оҥай. Нуно эше утыжым койын огыт мошто, но мом кертмышт садыгак нерешталт почылтеш. Кокланже туге каласен пуат, кидыштым веле шаралтен колтат – «кертеш!» манде от чыте. Йошкар-Оласе 76-шо №-ан йочасад гыч Ксения Лапухина поэт Юрий Чавайнын «О Шочмо вер!» почеламутшым лудмыж дене чынжымак тыге манаш таратыш.
Изирак (1-2 ден 3-4) класслаште тунемше-влак шкеныштым чолганрак кучат, рашрак ойлат, кузе койшашымат палат. Йошкар-Оласе 32-шо №-ан кыдалаш школ гыч Анна Кобина Лидия Веселован «Республика – наш общий дом» да 7-ше №-ан школ гыч Дарина Галкина Наталья Никифорован «Морко памаш» почеламутыштым лудмышт дене савырышт.
Кокларак (5-9) класслаште тунемше-влак мом кертмыштым шижыт веле огыл, келгышкак шыҥаш тыршат. Морко район Эҥерсола тӱҥ школ гыч Мария Николаева ик конкурсышто веле огыл мастарлыкше дене куандарен. Тиде ганат поэт Валентин Осипов-Ярчан «Ит вурсо, профессор» почеламутшо дене палынак ойыртемалте.
Кугурак (10-11) класслаште тунемше ден студент-влакын лудмаштышт чолгалык, чаткалык, келгылык шижалтыч. Йошкар-Оласе технологий колледжын студенткыже Полина Онучина шкенжым артистке семынак ончыктыш. Поэт Андрей Шурыгинын «Марийский край» почеламутшо тугакшат сай, да эшеат сайын тудым лудын пуыш.
Лудшым савыра
Тыште кажне тӱшка гыч эн сайжым ончыктышна. А сайын лудшыжо шагал огыл ыле, вет конкурсыш ушнышыжат шуко лийын. Тугеже «Мый йӧратем родной элемым» поэзий пайрем лудшым савыра. Лудшым веле огыл, ӧрдыж гыч аклыше-влакымат. Южышт интернет сообществысе соцкыл гоч шылталашат огыт ӧр: «Родной (мутшо – авт.) марлашке ок кусаралт мо ынде?» Весышт ешарат: «Шочмо элым кызыт огыт пале». Тыгай ой деч вара палыме поэтессе Альбертина Иванова «родной» олмеш «шӱмбел» манаш лийме нерген палемден ончыктен. А мо, оҥай ой: «шочмо» мутын йӱк пералтышыже почеламутын ритмжылан келшен ок тол гын, «шӱмбел» чыла шот денат лачеш толеш.
Но ты конкурсын ик организаторжо да вӱдышыжӧ, В.Х.Колумб лӱмеш книгагудо краеведений пӧлкан тӱҥ библиотекарьже Надежда Гордеева соцкылыште шылталыше да темлыше-влаклан вашештыме семын тыге каласен: «Тиде конкурс тений луымшо гана эртен. Йӱлаш пурышо конкурсын вуймутшым вашталташ кӱлешлыкше уло мо? Адакшым тиде корно – чылалан палыме почеламут гыч». Ты ой дене келшашат лиеш. Вет ту жапыште, репрессий да пуламыр пагытыште, марий поэт-писатель-влак возымаштышт руш мутымат шуэнак огыл кучылтыныт. Но тидлан кӧра нунын возымыштым кызыт тӧрлышаш огынал. Тунам возымо да тынар ий пагален лудмо почеламутын вуймутшо лудмаш конкурсын вуймутышкыжо савырнен. Сандене ме тидым умылышаш да пагалышаш улына.
Юрий ИСАКОВ.
Снимкылаште: кугурак коклаште сеҥыше-влак Лейла Очиева (3-шо вер), Мария Яковлева (2-шо), Полина Онучина (1-ше), жюрин еҥже-влак Юрий Исаков ден Кристина Архипова да Алексей Крутихин (спецприз); конкурсым вӱдышӧ Надежда Гордеева; эн изи коклаште сеҥыше Ксения Лапухина.
Юрий Исаковын да Екатерина Сергееван фотошт.
