12-13 сентябрьыште Йошкар-Олаште эртыше Российысе Финн-угор калык-влакын ассоциацийыштын VIII погынжо жапыште пашам ыштыше кум секций гыч иктыже «Российын тӱвыра кодшым ыштымаште да пеҥгыдемдымаште национальный литератур, СМИ да искусство» секций лийын.
Тушто ятыр доклад йоҥгалтын. Секцийын пашажым вӱдышӧ, съездын сопредседательже, педагогике науко доктор, Мордовий Республик правительстве пеленысе гуманитарный наукым Научно-шымлыше институтын вӱдышӧ шанче пашаеҥже Александра Каторова Россий Федерацийысе финн-угор да самодий калык-влакын шочмо йылмышт дене литературым савыктен лукмо пашам анализироватлен. Тиде доклад негызеш возалтше материалым таче лудаш темлена.
Цифр, цифр…
– Книгам савыктен лукмаш тӱрлӧ кундемыште тӱрлӧ. Амалжат тӱрлӧ: экономике могай кӱкшытыштӧ улмыжо, власть структур ты пашалан кузе мелын шога, писатель ушем-влакын чолгалыкышт могайрак, издательстве-влак пашаштым кузе виктарат, да регионышто мыняр тӱп калык ила – тидат изи огыл факторлан шотлалтеш, – палемдыш тӱҥалтыште Александра Каторова.
Шке докладшылан тудо 2022 ий гыч 2025 ийын пелыже марте пагытым шерын лектын, регионла гыч колтымо данный-влак почеш пеш келге шымлымашым эртарен. Финн-угор да самодий йылмыла дене савыктыш-влакын чотыштым кум тӱшкалан шелын шотлен луктын: мыняр учебник ден учебный пособий – посна цифр, методический пособий да публицистике – посна цифр, художественный литератур – адак посна цифр.
Цифр – ӱскырт наста, тудын дене от ӱчаше. Чумыр ончымаште, кажне регионысо сӱрет, чынжымак, вес регионысо деч ойыртемалтше. Мутлан, Удмуртийыште 1 гыч 4, 5 гыч 9 класс марте учебникым да учебный пособийым ситышын савыктен луктыныт, эсогыл кок вариант дене: иктыже – удмурт йылмым шочмо йылме семын (национальный) тунемше-влаклан, весыже – удмурт йылмым шинчыдыме-шамычлан (кугыжаныш йылме).
Ты шотышто «Марий Эл почешрак тарваныш» манын палемдыш Александра Михайловна. Умылтарыш: марий йылме дене 5 – 9 класслан учебник федеральный переченьыш пурен, марий литератур дене 5 – 9 класслан ямде маныт, но федеральный экспертизым эше эртен огыл. Тудын мутшо почеш, олыкмарла 17 да курыкмарла 7 учебник ден учебный пособийым савыктыме. Мордва (мокша да эрзя) йылме дене учебник да лудшаш книга 1–4 класслан чумыр уло, 5–9 класслан – кызытеш уке.
– Тыгеракын, чыла финн-угор йылме дене 1 гыч 4 класс марте учебникым 58%, 5 гыч 9 класслан 25 %, 10-11 класслан 4 %-ым ситарыме. Тиде шагал, пашам умбакыже ыштыман. Тыге лектеш, кажне кумшо йоча шке шочмо йылмыж дене лукмо учебник почеш тунемын огеш керт, – иктешлен каласыш секций вуйлатыше.
Сылнымут литератур шотыштат сӱрет тӱрлӧ, ижор, саам, нганасан, селькуп йылмыла дене 1 книга (куштыжо тынаржат уке) дене серлагеныт. Зал гыч йодыш шоктыш: «Цифрым шотлымыда годым самиздат йӧн дене лукмо савыктыш-влакым шотледа мо?» «Уке, – лие вашмут, – кугыжаныш программе да кугыжанышын ойырымо окса дене лукмо учебник ден учебный пособийла, медодический пособийла да художественный литератур веле шотлалтыт».
– Тугеже Марий Элыште лукмо книга чотым лӱдде кок пачаш кугемден ончыктен кертыда, – мыскара йӧре каласышт марий участник-влак.
Тыге ойлымаште чынжат уло, вет ятыр автор шке книгажым шкенжын оксаже кӱшеш луктеш. Сайжат, удажат улыт – но тиде вес темылык йодыш.
Могай иктешлымаш?
Эше могайрак иктешлымашым ышташ лиеш? Докладчик ты шотышто икмыняр фактым палемден кодыш. Икымше – сылнымутан произведений коклаште ончыл верыште поэзий кая, тиде кужу жап тыге шуйна. Кокымшо – шочмо йылме дене эн шуко художественный книгам Марий Элыште савыктен лукмо: чылаже 39, тышеч 33-шо олыкмарла да 6 – курыкмарла. Мемнан почеш Удмуртийым каласыш (23 книга), Мордовийыште мокша да эрзя йылмыла дене пырляже 25 книга лектын да Коми Республик (24 книга).
Раш, книга ден книгат икгай огытыл. Мелна осо гай вичкыж книгам кермыч гай кӱжгӱ савыктыш дене нигузе от таҥастаре. Сандене тынар-тынар книга лектын манмым ончыктышо цифр регионысо литературын кызытсе кӱкшытшым чылт ӱшандарышын почын ок пу.
– Удмуртийыште кок чапле антологийым, поэзий ден прозым чумырен, луктыныт. Кугу, шикарный изданий-влак! Тиражыштат кажныжын ик тӱжем экземпляр! – палемдыш Александра Михайловна.
Удмурт издатель-влакым докладчик вес шотыштат мокталтыш: одо родына-шамыч йоча-влаклан эн шуко книгам пӧлекленыт. «Йодмаш уло гын, тугеже йоча-шамыч лудыт. Лудыт гын, тугеже калыкын йылмыже аралалт кодеш», – нине шомаклам уэш-пачаш колаш перна гынат, пӱсылыкшӧ тачысе кечыланат йомын огыл.
Кусарыме паша
– Кӧ каласа, пытартыш жапыште эн шуко йылмыш могай произведенийым кусарыме? – кенеташте йодышым пуыш спикер.
Залыште шинчыше-шамыч вашештен ышна керт, сандене шкаланжак вашешташ перныш:
– Тиде Антуан де Сент-Экзюперин «Маленький принц» йомакше. Француз йылме дене возалтше повестьым могай гына йылмыш кусарыме огыл, финн-угор йылмылашкат. Молан? Ала…
«Изи принц» книгам марлашке калык поэт, редактор Геннадий Сабанцев 2021 ийыште кусарен. Мастарлыкым чаманыде кусарыме, куштылгын лудалтеш. Оҥайлан интернетыш ончальым: тиде притче-повестьым 300 утла йылмышке кусарен савыктен лукмо.
Изиш тора гычрак произведений-влакым шочмо йылмышке кусарыме йодыш деке лишемна. Тиде йодышым тӱрлӧ регионышто тӱрлӧ кӱкшытан погынымашлаште нӧлталыт, пытартыш пример семын финн-угор писатель-влакын кугу конференцийыштым шотлыман, тудо тений Ханты-Мансийскыште кумшо гана эртаралтын.
Докладчик ты ужашыште марий серызе-влакым мокталтыш. Рашрак каласаш гын, поэтессе Альбертина Иванован проектше почеш 2010 ийыште поэзий кумылан финн-угор автор-влакын: Нина Обрезкован (коми), Альбертина Иванован (марий), Рая Орлован (мокша) да Надежда Пчеловодован (Муш Нади, удмурт) – почеламутышт-влакым кусарен лукмо книгашт шотышто. «Икте-весыштлан подстрочникым ыштеныт, иктышт весыштыным кусареныт, моткоч сай опыт», – каласыш Александра Каторова. Но, палемдыш, финн-угор литератур аланыште тыгай сай паша пеш шуэн ышталтеш.
Ме йодыш лекме годым шукыжым совет жап годсо дене таҥастарена. Чынак, тунам родо-тукым тӱшка гыч веле огыл, моло тӱрлӧ калык гыч лекше лӱмлӧ писатель-влакын произведенийышт дене палыме лийын кертынна. Лач кусарымылан кӧра. Марий поэзийым налаш гын, марий мутмастарна-влакын почеламутыштым руш поэт-влак В.Костров, А.Казаков, С.Поделков, Э.Левонтин, А.Мосунов кусареныт, кугу пашам Владимир Муравьев ыштен коден.
Кызыт кусарыме паша чылт йӧрен, пытен, кавыскен, кумыкталтын манаш ок лий. «Ончыко» журналыште, мутлан, финн-угор автор-влакын веле огыл, пошкудо чуваш, татар, эсогыл беларусь да моло калык гыч лекше писатель-влакын сылнымутыштым кусарен печатлат. Уке-уке да «Марий Эл» газетыштынат, моло изданийлаштат кусарыме произведенийлам, йоча газет ден журналыште йомак-влакым лудаш муаш лиеш.
«Чилисема» мордва йоча журнал идалыкыште ик номержым чылт финн-угор сылнымутлан пӧлекла гын, «Марий книга издательстве» савыктыш пӧрт, мут толмашеш, 2024 ийыште удмурт калык писатель Вячеслав Ар-Сергин «Муралте, куку, муралте…» книгажым савыктен луктын, тудым марий йылмыш Юрий Соловьев кусарен. Марий поэтна-влак Геннадий Ояр ден Игорь Попов мордва йоча поэт Геннадий Гребенцовын почеламутшо-влакым кусареныт, «Изи шӱдыр» лӱман марий книган презентацийже Сыктывкарыште пеш яжон эртен.
Кӧн произведенийжым кусараш? Авторжым кушто муаш? Тиде йодышлан вашмут Александра Михайловнан докладым мучашлыме шомакыштыже йоҥгыш:
– Ручкам налза да икте-весыда дене кылым ыштыза. Тыште мом ойлымынам регионлаште писатель организаций вуйлатышыда дек намиен шуктыза. Тунам пашана воранын кая.
Лидия СЕМЕНОВА
Александра Каторова (пурла гыч икымше) – Мордвовий делегаций дене пырля.
Светлана Пехметован фотожо
