Кугезе талешке-влак радамыште Ирга лӱман марий ӱдырат лийын.
Тудо Угарман кундемысе Тоншай велне илен. Иргам тушто кызытат шарнат, а тойымо вержым пич чодыраш савырнаш огыт пу. Таче ме тудо велысе марий-влакын фольклор ден этнографийжым келгын шымлыше шанчызе, филологий науко доктор Николай Морохинын «Боги лесного Заволжья» книгаж гыч талешке марий ӱдыр нерген чумырымо материалжым кӱчыкемден савыктена.
Преданий
Шахунья олаште илыше, кӱртньыгорнын почётан пашаеҥже Иван Васильевич Шкаликовын (1012-1993) ойлымыж гыч:
– Киров велыш кудалме годым Тоншай-Пижма перегон воктене Ирга ял уло. Вес семынже тудым эше Раздеря маныныт. Кызыт ял пытен, но нылле ий ончыч тушто марий-шамыч иленыт. Нунын дечак ты преданийым колынам. Ты кундемыште акрет годым яшката капкылан, сылне чурийвылышан, виян да поро Ирга лӱман ӱдыр кочаж дене пырля илен, сандене шкежланак сонарыш кошташыже логалын. Кӱдырым, сузым, нергым чодыра гыч кондеден. Тиде мо, товар ден корсака кидыштыже модыныт, маскаланат коштын, пикш дене сайын лӱйкален. Чодырам шке лу парняж гай сайын пален, тудын кӱшешак кочаж дене иленыт.
Икана ялыште пайрем лийын. Иргат тушто шкенжым ончыктен: моло дене пырля мурен, куштен. Ты татыште ик пӧръеҥ куржын толын да кычкыралын: «Йолташ-влак, салтак-шамыч толыт, эҥер денат улыт! Молан толмыштым чыланат палена, кӧ кугыжан указшым шуктен огыл, нуно пӧръеҥ-влакым поген наҥгаят!»
Мом ыштена манын, чылан шонаш тӱҥалыныт. Ирга пӧръеҥ-влаклан чодыраш шылаш темлен: «Ме тендам огына ужале», – манын ӱшандарен.
Пӧръеҥ-шамыч чодыраш каен гына шуктеныт, салтак-влак ялыш пуренытат: шужышо, сырыше, нойышо. Муным, шӧрым, шылым кочкаш пукшаш йодыныт, а кугуракше йодышташ тӱҥалын. Ончыко Ирга лектын да каласен: «Кушко пӧръеҥ-влак кайыме нерген нимат огына пале. Чодыра кугу, кычалза!»
– Те огыда пале, ме палена. Ме тендам лупш дене кырена гын, нуно эрлак мӧҥгеш пӧртылыт, – лӱдыктеныт садет-шамыч.
Пӧръеҥ-влакын кушко шылмыштым салтак-шамыч ужын кертыныт манын умылен, Ирга кас пычкемыш дене нунылан умбакырак шылышт манын шижтараш каен. Пӧртылашыже эрдене логалын. Лач тунам тудым часовой-шамыч кученыт да петырымашке шынденыт. Ны пукшен, ны йӱктен огытыл. А шкешт чодырашке лупшалтыныт, но нигӧм кучен огытыл да пешак сыреныт.
Иргам чот индыреныт, лупс дене кыреныт да пӱнчыш пиктен сакеныт. Кочаже гына ӧрдыж гыч шортын шоген…
Варажым коча чодыраш пӧръеҥ-влакым кычал каен, Иргам кузе индырен пуштмо нерген каласкален. Тунам пӧръеҥ-влак, Ирга верч ӱчым шукташ манын, салтак-шамыч ваштареш засадым ямдыленыт да нунын ӱмбаке керылтыныт. Салтак-шамычым кырен шалатымеке, Иргам пӱнчӧ гыч волтеныт да уло ял дене тудын воктеке тоеныт.
703-шо километрыште шогышо саде пӱнчым верысе калык икмыняр гана руымо деч утарен коден. Мучашлан тудо шкежак лунчырген. Но пӱнчӧ йырысе аланыште шудым солен налше-влак эре лийыныт. Талешке марий ӱдырым шарнен, ты верым пич чодыраш савыраш пуэн огытыл.
Вахтан посёлко гыч краевед Павел Севастьянович Березинын (1890-1982), возымыж гыч:
– Тудын преданийыштыже Ирган кочаже огыл, илалше ачаже лийын. Ӱдыр Одоша лӱман сонарзе рвезе дене келшен. А Иргам индырен пуштмо кечын тудо лачак сонарыште лийын…
Кызытат Тоншай велне, чодыра коклаште Иргам шарныктыше алан уло, покшелныже пӱнчӧ шога. Аланжылан тудын лӱмжым пуэныт. 1913 ийыште тушто кӱртньыгорным чоҥаш тӱҥалмеке, пӱнчыжым руынешт улмаш. Корнылан просекым руышо марий-влак тидым ышташ тореш лийыныт. Пашам виктарыше Петр Фойхт лӱман инженерлан Ирган марий-шамычым разбойник-влак деч утарен кодымыжо да тудым пӱнчӧ воктеке тойымо нерген каласкаленыт. Йодмышт почешак инженер кӱртньыгорно полотном вес велке кусараш келшен. А пӱнчӧ 1943 ий марте шоген, маныт. Южышт кодшо курымын 60-шо ийлаж нерген ойлат.
Николай Морохинын иктешлымашыж гыч:
– Ботаник-влакын возымышт почеш, мемнан тайгаште пӱнчӧ-влак 400 ий наре илат, а южышт – 580. Тугеже Ирган илыме жап XVI курымын кокымшо пелыжлан келшен толеш. Лач тунам ты кундемыште черемис сар-влак каеныт. Тудыжо нылыт лийын. Историк-влак пытартыш ийла марте нине сар жапысе историйлан тӱткышым ойырен огытыл. Вет нуно Российын перфирийыштыже верын-верын эртеныт. 30 ий утла шуйнышо сӧй нерген документшат пеш шагал аралалт кодын. Салтак ма разбойник-влак тиде верлаш лач тунам толын лектын кертыныт.
Ты кундемыште кӱртньыгорным ышташ огыт тӱҥал ыле гын, ӧрдыж кундемла гыч еҥ-влак ты пӱнчӧ, Ирган аланже нерген паленжат огыт нал ыле.
Почешмут: Марий талешке нерген «Легенда о марийской девушке Ирге» Павел Севостьянович Березинын каласкалымыже 1958 ий 23 майыште «Горьковская правда» газетыште савыкталтын. Лач тудын негызеш Угарман кундемысе поэт Сергей Лебедев-Югаровский «Песнь печали о марийской девушке Ирга» почеламутымат серен.
Светлана Носова ямдылен.
Снимкыште: 2024 ийыште Йошкар-Олаште пу гыч пӱчкедыше-влакын «Марий калыкын легендыже-влак» фестиваль-конкурсышто Медведево район гыч кидмастар Сергей Тихнонов Ирган образшым ыштен да кокымшо верым налын.
Светлана Носован фотожо.
