Чоҥышо-влакын кечышт Звенигово районысо Кожвожмучаш ялыште илыше 75 ияш Раисия Терехованат профессионал пайремжылан шотлалтеш.
Шочынак – шочмо ялыште
Раисия Васильевна ӱмыржӧ мучко шочмо Кожвожмучаш ялыштыже ила.
– Чылт тыгежак огыл: Шернур районысо Кукнур селашке марлан лекмем деч вара ик арня пелашемын суртыштыжо иленам, – пӧртыштыжӧ вашлиймына годым воштылалын рашемдыш озавате.
А пашаже тыге лийын. Верысе Тошнур школ деч вара Раисия Карасёва (ӱдыр фамилийже), ик ий гыч дипломым налаш да пашаш пураш шонен, Волжск олашке каменщиклан тунемаш каен.
Училище деч вара самырык специалистым Шернур ПМК-ш колтеныт. Тыште тудо у микрорайоным нӧлтен: вич пачашан илыме пӧртым, кевытым да моло оралтым чоҥен. Кок ий гыч шочмо кундемышкыже пӧртылаш шонен пыштен: акаже-влак марлан лектыныт, да авашт ялыште шкетын кодын. ПМК-н вуйлатышыже-влак, эсогыл пачерым пуаш сӧрен, ӱдырым пашаште кодаш йодыныт, но Раисия келшен огыл. Шонен пыштымыжым келшыме таҥжат шӧрен кертын огыл…
Кожвожмучашке пӧртылмекыже, Раисия Звенигово межколхозстройыш каменщиклан пурен, воктенысе Поянсола, Тошнур да моло яллаште сурткайык да вольык комплексым чоҥымаште тыршен. Кокшайск велыш каен огыл, Марий машиностроитель заводын Красногорский посёлкышто почмо «Электродвигатель» заводышкыжо толын. Вуйлатыше-влак ӱдырын пашалан кожмак улмыжым пеш писын ужын шуктеныт да Йошкар-Олашке гальваниклан тунемаш колтеныт.
– Тиде паша тӱрлӧ кислота дене кылдалтын, пеш нелылан да лӱдыкшылан шотлалтын, – специальностьшын ойыртемже дене палдарыш Раисия Васильевна.
Вара аважын ӱмыржӧ кӱрылтын, сурт да тудын дене кылдалтше чыла сомыл Раисиян нӧргӧ вачӱмбакыже возын. Тиде жаплан Шернур вел каче тудым кычал толын да марлан ӱжын. Ӱдыр келшен, вет аваже ончыкылык веҥыже Виталий Никонорович Тереховым сай да пашаче айдеме семын аклен, а «шагатым вашталтылме» таҥжым йоргалан да осаллан шотлен. Самырык мужыр сӱан деч вара оръеҥын шочмо суртыштыжо илаш кутырен келшен. Тыге, Раисия Васильевна статусшо ден фамилийжым веле огыл, паша вержымат вашталтен: «Электродвигатель» завод гыч каен, верысе «У корно» совхозын тӱшка пашашкыже ушнен. Пелашыже тыштак трактористлан ышташ тӱҥалын.
Ончыл бригаде
1979 ий тӱҥалтыште вольык комплексыште тӱшка погынымаш лийын, тушто Раисия Тереховам 4-ше бригадын бригадиржылан шогалтеныт.
«У корно» совхозышто паша ситышын лийын, поснак – идалыкын шокшо пагытыштыже. Республикысе шуко озанлыкыште пакчасаска кокла гыч пареҥге ден кормалык ушменым веле шынденыт гын, тыште кешырым, ковыштам, йошкарушменым, эсогыл кияр ден помидорым ончен куштеныт.
– Теплицыже пакча шеҥгелнынак лийын. Тушто помидор моткоч сайын шочын. Пакчасаскам ончыч кум гектар кумдыкышто ончен куштенна, вара пасушкат шындаш тӱҥална, – эртыше жапым шарналтыш Раисия Васильевна. – Тушто совхозын пашаеҥже-влак веле огыл, регионыштына верланыше военный частьла гыч кондымо салтак-шамычат тыршеныт. Нурышто паша лым лийде шолын.
Раисия Васильевна бригадыжын пашам ыштымыжым нигунамат ӧрдыж гыч ончен шоген огыл, эреак пырля тыршен. Вараже йочаже-влакымат совхозын пашашкыже луктын.
– Кеҥеж каникул жапыште теплицыште да пасушто пашам ыштымем, Юл эҥер воктене верланыше Трояр ял воктеке вольыклан кургым ямдылаш коштмем кызытат пеш сайын шарнем, – аважын мутшым пеҥгыдемдыш Лариса, Тереховмытын икымше шочшышт.
Бригадирлан йӱд оролат лияшыже логалын: «У корно» совхозышто чапле пакчасаскам ончен куштымым пален налын, пасушко вор-шамыч кушеч гына толын огытыл!
– Йӱдым шолышташ толшо еҥын кушто верланымыжым вигак тогдает – тымыкыште коля йӱкат пеш сайын шокта. Воктекыже шып миен шогалат, а тудо «Ой, Рая, иктыланат ит ойло, тетла ик гана шолышташ ом лек» манын сӧрвалаш тӱҥалеш. Конешне, иктымат нигунамат нигушкат чоген омыл, но вурсенам, южгунамже чот вурсенам. А икана ковыштам шолышташ толшо еҥын «Волга» автомашинаштыже чот сырымем дене «дворникым» тодыл коденам. Кызыт тыге ышташ веле огыл, оролаш лекташыжат ом тошт ыле, – кочынрак шыргыжале бригадир.
1984 ий 25 январьыште Раисия Тереховам «1983 ийыште профессийыште эн сай лияш права верч» социалистический таҥасымаште сеҥышын дипломжо дене палемденыт да «Марий АССР-ын эн сай овощеводшо» лӱмым пуэныт, тиде ийынак. Бригадыжымат налме социалистический обязательствым сайын шуктымылан озанлык, район да республик кӱкшытыштӧ ик гана веле огыл чапкагаз, таумут да тауштымашан серыш дене палемденыт. А 1991 ий 11 ноябрьыште Марий АССР Верховный Советын президиумжо Раисия Васильевна Тереховам пашам шуко ий сайын ыштымыжлан да ялозанлык производствышто кугу сеҥымашыш шумыжлан Марий АССР Верховный Советын Чапкагазше дене наградитлыме нерген указым луктын.
– Тӱрлӧ чапкагаз ден дипломлан утыжым куанымем ом шарне, а теве вургемым мушмо изи машинкым пӧлеклымыштлан йывыртенам ыле, – йӱкынак воштыл колтыш озавате. – Награде-влакын нелытыштым сулен налме канышыш лекмекем веле умыленам, тунам мылам республикыштына пайдаланаш икмыняр льготым пуышт.
Кумло утла еҥ толын!
Тереховмытым Кожвожмучаш ял калыкат, совхоз вуйлатышат шуко шотышто пагаленыт.
– Тидым пеш сайын шижынна. У илыме верлан негызым ямдылаш тӱҥалмына годым совхоз вуйлатыше Виктор Павлович Стрельников тольо да кугурак пӧртым чоҥаш темлыш, чыла: кермычым, шиферым, пиломатериалым – пел ак дене ойырыш, тылеч посна ала-могай программе дене кум тӱжем теҥгем пуыш. А пӧртым нӧлташ кумло утла еҥ тольо! – куанен палемдыш Раисия Васильевна. – Тунам чоҥымо материалым муаш пеш неле ыле, вараже деноминаций лие, пашадар олмеш тӱрлӧ продуктым пуэдаш тӱҥальыч… Эсогыл кидвурго кӱжгытан ӱппунемем ужалаш логале. Но, Юмылан тау, пӧртым чоҥен шуктышна.
Совхоз вуйлатыше шотышто… Раисия Терехован мутшо почеш, тудо чылажымат пеш пеҥгыдын йодшо айдеме лийын, шкежат пашаеҥже-шамычлан шуко сайым ыштен. Кожвожмучаш бригадым поснак йӧратен.
– Планёркыш толеш да эн ончычак «Иледа-кутыреда, кочкашда уло?» манын йодеш ыле. Ялышкына асфальт корным ыштыктыш, вӱдым налаш башньым чоҥыктыш. Канде тулымат пурта ыле, очыни, – вуйлатышыж нерген порын шарналтыш илалше ӱдырамаш.
«Эргычым ит кудалте…»
Вате-марий Тереховмыт ныл йочам: кум ӱдырым да ик эргым – ончен куштеныт, йол ӱмбак шогалтеныт. Виталий Никонорович ден Раисия Васильевна икте-весым йӧратен, пагален да переген иленыт, моткоч кугу оралтым чоҥеныт, шуко сурткайык ден вольыкым ашненыт, сад-пакчам кученыт, чыла пашам иквереш ыштеныт, эсогыл коҥгам ик гана веле огыл пырля оптеныт. Нуно шочшыштлан сай пример лийыныт.
– Пелашем пеш мотор, чатка да пашаче пӧръеҥ ыле. Совхозышто трактористланат, комбайнерланат ыштыш. Тудым самырыкнек чывышинча чер орландарыш. Шкеже эмлымверыш кошташ йӧратен огыл, ВТЭК-ыште пеҥгыдемдыме инвалидностьымат налаш тореш лийын. Поснак йӱдым сайынжак огыл тӱредмыжым пален налмекем, Йошкар-Олашке наҥгайышым. Тудым вигак эмлымверыш пыштышт, операцийым ыштышт, вара кокымшо группо инвалидностьым пуышт. Тылеч вара совхозышто ыштымыжым чарныш. Алёша эргына, Россий Армий радамыш кайымекыже, кокымшо чечня сарыш логале… Тидын шумлык чыланат чот ойгырышна. Тудын мӧҥгӧ пӧртылмыжлан пелашем сокыр лие. Вес операций деч вара изиш ужо, но кужун огыл. 2022 ий 2 декабрьыште илыш гыч кайыш, – пелашыж нерген кумылжо тодылтын шарналтыш Раисия Васильевна.
Виталий Никоноровичын уке лиймыж деч вара икмыняр жап гыч ешыште эрге уныка шочын.
– Чылажге индешын улыт: ныл ӱдыр да вич эрге, – пӧлемысе пырдыжыш йытыран сакыме фото-влакым йӧратен ончалын мане Раисия Васильевна. – Лариса ден Людмилан шочмышт деч вара тетла азам ышташ шонен омыл, но шинчанужшо ик ӱдырамаш «Вашке мӱшкыраҥат, эргычым ит кудалте – шоҥгеммекет, тудын дене пырля илаш тӱҥалат» мане. Шижтарымыже чыныш лекте. Илышемлан пырчат ом ӧпкеле, чылажланат Юмылан тауштем.
Раисия ТЕРЕХОВА, «Сурт-пече» ден «Марий Эл» газетна-влакын ӱшанле йолташыже:
– Поснак «Сурт-пече» газет келша. Тудым лекташ тӱҥалмыж годсек налам. «Тазалык» лаштыклаште темлыме йӧн-влак почеш кумылын эмлалтам. Теният тӱрлӧ кушкыл негызеш настойкым шындышым, а кӱдыроҥгыр дене – икымше гана. Сай эм лекшаш. Тазалыкым эскераш, калык медицине полшымо денат пеҥгыдемдаш кӱлеш.
Маргарита Иванова.
Авторын фотожо.
