Лидия Шабдарова
Ешым чумырымо годым ваш умылымаш лийшаш. Тунам гына вате-марий икте-весе дене вычыл-вычыл кужу жап пырля илат. А кунам ешым кок калыкын шочшыжо-влак чумырат гын, тидым ышташ куштылго мо? Тиде йодышлан мыланна шке жапыштыже финн-угор самырык толкынышто кумдан палыме чолга еҥ Татьяна Юзыкайн (Пяткова) вашешта.
– Тений элыштына Российысе калык-влакын икоян улмо идалыкым увертарыме. Сандене ты темылан кугу тӱткыш ойыралтеш. Ешыштыда кок калыкын тӱвыраже пырля ушнен. Икте-весым умылымаште тиде полша але…
– Ешыште ме икте-весым пагалаш тыршена. Калыкна-влакын тӱвыраштым жаплена. Шочмо кундемышкем чӱчкыдын коштына. Тӱвырана-влак изиш ойыртемалтыт. Финн-угор тӱнян укшлажым ончалаш гын, коми-влак финн, а марий-влак угор тӱшка деке лишкырак шотлалтыт. Марий-влак утларак «шокшо» кумылан улыт. Мутлан, Михаил пелашем писын ылыж каен кертеш, кожмак, чылажымат писын ышта. Мый тыматлырак улам, шуко жап вискалаш тыршем. Икманаш, пелашем ден икте-весынам койыш-шоктыш шотышто ешарен пойдарена.
А тиде ийым Российысе калык-влакын икоян улмо идалык семын увертарымым чынлан да кӱлешлан шотлем. Российыште шуко калык уло. Ме тӱрлӧ улына, но тыгодымак келшен илена, элнан тӱзланымыж верч тыршена.
– Те пелашда дене ынде 20 ий пырля улыда. Пырля келшен илымыдан секретше уло мо?
– Мутат уке, мемнам икшывына-влак лишемдат, ушат. Коклаштына лекше умылыдымашым эре каҥашена, колын да колыштын моштена, икте-весылан полшена, эҥертена, каҥашым йодына.
– Кызытсе пашада усталык дене йӧршынат кылдалтын огыл.
– Шочмо кундемыштем национальный политике шотышто комитетыште пашам ыштенам, финн-угор студенчестве дене кылдалтше йодышым курироватленам. Марий Элыште туризм сферыште, спорт министерствыште ятыр жап тыршенам, но чонлан каньысыр улмым шижынам, тыгак кугу лектыш койын огыл, садланак илышем вашталташ шонен пыштенам. Мыйым Предприниматель-влаклан полшымо фондын директоржын алмаштышыжлан ӱжыныт, келшенам. Тыште ынде кандашымше ий пашам ыштем. Кызыт ты фондын да «Мой бизнес» рӱдерын вуйлатышышт улам. Мыланем пашам келша, молан манаш гын паша лектыш шинчалаш вигак коеш, тыгак калык дене шинчаваш мутланаш йӧн уло.
Пелашем образованийже дене художник гынат, чонжо дене инженер. Жапше годым технике дене кылдалтше шинчымашым налеш гын, ала изобретатель лиеш ыле. Кызыт тудын илышыже сымыктыш дене кылдалтын огыл, радына-влакымат шукертсек ок возо.
– Икшыве-шамыч шукыжым ача-аваштын корныштым тошкат. Тенданат тыгак?
– Мендияр эргына мыйын семынак илышыжым финанс дене кылден, сандене Марий радиомеханический техникумышто ты специальность дене тунемеш. Мыйын шонымаште, рвезе кид дене пашам ыштен моштышаш. Тӱвыра, сымыктыш – чон йодмо сомыл. Тушто ыштен налме шийвундо ешым пукшен-йӱкташ ок сите. Ӱдырна-влак ачаж семынак сымыктыш, тӱвыра дене лишыл улыт. Райда театрлан шӱман, кружокыш коштеш, Палантай лӱмеш тӱвыра да сымыктыш колледжыште тунемеш. Изирак ӱдырна, Марика, сӱретлаш, ненчаш, кидпашам ышташ йӧрата. Кумыньыштынат лӱмышт марий, коми да финн-угор калык-влакын тӱвырашт дене кылдалтын.
– А ешлан, йочалан жап сита?
– Жапым шот-рат дене кучылташ, ончылгоч вискален ышташ гын, чыла ыштен шукташ лиеш. Икымше кок икшыве дене декрет отпускышто шинчымем годым финн-угор самырык-влакын толкынышт теме дене кандидатлык диссертацийым возенам. Чаманаш логалеш, мый тудым арален шуктен омыл, но тудо ямде. Кумшо декрет отпуск годым магистр диссертацийым возенам. Тудыжым Юлтехыште кугыжаныш муниципальный управлений специальностьым налмем годым серенам.
– Финн-угор самырык-влакын толкынышт деч кызыт кораҥында. Тушко уэш ушнаш кумылда уло?
– Уке, дыр. Айдеме кушшаш. Ты йогынышто лиймем годым мый шкаланем шуко ум пален налынам, кӱлеш шинчымашым погенам. Эсогыл Марий самырык тукым слётын ик организаторжо лийынам. Тунам тудым эртараш кум грантым сеҥен налынна ыле. Жап эртыме семын самырык-влаклан верым пуымым умыленам да вес корно дене каенам. Туге гынат финн-угор толкынын южо чолга еҥже дене кызытат кылым кучем, да нуно мылам ой-каҥаш, паша денат полшат.
– Творческий еҥ-влак чылажымат философий могырым ончат. Тидыже тыланда да икшывыда-влаклан илышыште полша?
– Илышым философ семын умылымаш тӱрлӧ нелылык гыч куштылгынрак лекташ полша, чылажымат вес могырым ончалаш йӧным пуа. Тыгодымак творческий шӱлышан еҥ-влаклан илышыште нелырак, молан манаш гын нунылан кеч-могай пашалан пижме годым сай кумыл кӱлеш. Мутлан, пелашем эре шошым вуча, тудлан телым кече, волгыдо огыт сите. Эргылан шыже ок келше. Лийын тугай жап, кунам тудо октябрь-ноябрьыште кужу жап мӧҥгыштӧ шинчен да уремыш шагал лектын да ош луман телым пеш вучен.
– Эргыда ден ӱдырда-влак ача-аваштын йылмышт дене мутланат?
– Ме шочмо кундемышкем чӱчкыдын коштына. Икшывына-шамыч коча-ковашт дене модаш, жапым эртараш моткоч йӧратат. Коми йылмым нуно сайын палат, поснак кугуракше-влак, молан манаш гын мӧҥгыштӧ мый нунын дене шочмо йылме дене мутланенам, кызытат кутырем. Райда ӱдырна коми йылмым компьютер модыш полшымо дене тунемын. Мендияр эргына Коми кундемыште илыше йоча-шамыч дене таҥастарымаште комила сайынрак мутлана. Тидлан шукын ӧрыт, но тунамак кугешнат. А марий йылмым нуно школышто гына тунемыныт, тудыжымат кугыжаныш йылме семын. Тыгак марий спектакльыш чӱчкыдын коштмо, молан манаш гын пелашем тушто художник-постановщиклан ыштен, мыйынат илышем Шкетан лӱмеш театр дене ик жап кылдалтын.
Икшывем-шамычлан коми йылмым палыме школышто полшен. Мутлан, окружающий мир, ИКН уроклаште нуно коми йылме, коми калык вургем нерген каласкаленыт, тӱрлӧ арверым конден ончыктеныт. Йочам-влак пиалан улыт, нуно иканаште кум йылмым палат, тыгак эше школышто англичан йылмым тунемыт. Ӱшанем, тиде илышыште нунылан кугу шӱкалтыш лиеш.
– А те шкеже марла кутыреда?
– Мый марий йылмым умылем, но чылажымак огыл. Тыге Шкетан лӱмеш театрыште маркетинг шотышто специалистлан пашам ыштымем годым Майоров-Шкетанын «Илыше вӱд» пьесыж дене кылдалтше проектым ямдылыме годым ты пьесым мутер полшымо дене лудынам. Тыге марий йылмым сайынрак палаш тӱҥалынам.
– Чыла шукташ шуко вий кӱлеш. Вий-куатым те кушто налыда?
– Вийым мылам ешем, лишыл еҥем-влак пуат. Тыгак шочмо кундемыш миен толмеке, вий ешаралтмым шижам, сандене идалыклан кок гана кошташ тыршена. Поснак апрельыште моткоч сай. Тушто теле кужунрак шуйна, сандене ты пагытыште кӱкшӧ курык гыч издер, ватрушко дене мунчалташ лиеш.
Снимкыште: Татьяна Юзыкайн (шола гыч кокымшо) Мендияр эргышт, Райда ден Марика ӱдырышт, Михаил пелашыже дене пырля.
