Михаил СКОБЕЛЕВ.
Коваем дек тарваненна
Изи годсем гыч поснак кеҥеж пагытым эре порын шарнем…
Икана авам дене ужар шудан йолгорно дене Васлисола ялыш ковам деке унала тарваненна. Васлисолаш кок корно дене пураш лиеш: иктыже – Шайышкан ялнам мучко эртыман, весыже – электровакш воктеч кайыман. Ме электровакш воктеч йолгорно дене коштынна.
Тыге авам дене футбол пасум эртышна да кечывал могыр гыч корем сер дене ошкылына. Мылам ала вич, ала куд ий темын. Шокшо июль тылзе. Пуракан йолгорно дене авам, кидемым чоткыдын кучен, вӱден кая. Шукат ыш эрте, мый авам деч кидемым мучыштарышым да йолгорно дене содор куржын колтышым. Куржмем годым ужын шуктышым: пеленем кужу ӱмыл пижын кая. Кужу ӱмылет кечын касыш тайнымыжым ончыкта.
Корнына Шайышкан ял покшелне улшо мемнан пӧртна деч вакш воктенысе корно да изи корем гоч эрта. Тушто кужу кӱвар оҥа-влакым пыштыме, оҥа дене пӱям эртен вончышна.
Вакш воктене изи корем вӱднаже чыланыштым куандара: колызым – йошкар-шӧртньӧ тӱсан карака дене, ӱдырамашым – йытыра вӱдшӧ дене: мушмо вургемым тушан шӱялташ сай. А мыланна, ньога-влаклан, тыште йӱштылаш эн сылне вер. Кажне ийын шошо вӱдшор пӱя покшелне улшо пуч воктене мландым шӱта, чыла пӱям мушкын кая, пучшымат корем вес могырыш сӱмырта. Вара тале вӱд, келге лакым коден, корем пундашыште уло вий дене шоргыктен, Ловэҥер ял велке Варлам коремыш йоген пура. Тушеч – Кордем корем вӱдыш, а тудыжо Изи Какшаныш йоген пура.
Изи корем вӱдна эн кӱкшака вер гыч, Шайышкан ял мучаш гыч, Гребневмыт ешын суртышт ваштареш памаш гыч тӱҥалеш, Микитан памаш вӱдым ешарен, умбакыже вакш воктене шарла. Тысе вӱдшым, бульдозер дене йошкар рокым шӱкен, пӱялен шындыме. Тыге тыште вӱд кажне ийын погына. Тушко ир лудо-влак толыт, карака, ошманюго, ужава да монь илат. Ме ты изи ерыш, шкешотан таман вӱдышкӧ йӱштылаш куанен пурена ыле. Йочалан мо – вӱд лийже! Шокшо йошкынан лавыраште почаҥаш, леве вӱдыштӧ ияш – пиал!
Пӱя вес могырышто кудалтыме ушкал фермын оралтыже палдырна. Тура серыште йошкар кермыч дене оптымо пырдыжше, воктенже коньык пӧрт, умбакыже имне ферме койыт. Тусо курыкышто, пурак коклаште, Качырий кугыжа годсо тошто, вич да ик ыраш, ятыр оксам верештынна…
Чыла тидым шарналтен, шинчавӱдат лектеш: иленна вет! Тунам мемнан илышна могай ласка лийын!
Теве ынде шошо вӱд почеш кугу коремет иземын да таляка вӱдыш савырнен. Лачак тудым пашма гоч эртышна. Изирак ош куэрла коклаште Васлисола ялын сур пӧртшӧ-влак кас тӱтыраште койын шогат. Мемнан кундемыште тунам ятыр куэрла лийын. Сай шемрокан мландыште пушеҥгет писын кушкеш. Ял воктенысе ош мотор куэжым кӧ пулан, кӧ мландылан кӧра да моло кӱлешлан чӱчкыдын руэныт… Мылам эн шергыже пакчана шеҥгелне кушшо кугу куэ ыле. Ынде тудат уке.
Васлисола воктенысе пасушто шыжым колхоз пареҥгым погенна, кызыт гын шке семын изи кож ден куэ-влак шочын шогалыныт. Сай шурным пуышо нурет эркын адакат чодыраш савырна. Кугезе мландым огыт акле, но илыш садак вашталтеш, шонем.
Васлисола калык кӱсотышкат кумалаш огеш кошт. Пытартыш кумалмашке ожнырак ты ялысе эн шоҥго семын Аркадий Гаврилович Дубников калыкым луктын. Тушко ачам дене мыят миенам. Чылан – изиже-кугужо – лектыныт, пуйто паленыт: ынде тыште кумалше калык йӱк йомеш… Кумалмым чарнымек, ялысе калык коклаште айда-лийже койыш-шоктыш пеш шарлыш…
Шайышкан гыч Васлисолаш ятыр йолгорно пурта. Теве кок колхозын тошто оралтыже-шамыч: клат, изи орол пӧрт ден электровакш. Вакш воктене ӱяҥдышым аралаш тошто клат верланен. Вакшым кок кугу кӧгӧн дене тӱкылен шындат ыле, а клатшым тӱкылен огытыл.
Йолгорнына шола могырым Йогор Васлий пошкудынан суртшо воктеч наҥгая. Тудын тошто оралтыж шеҥгеч изи эҥер серыште шуйнышо йолгорно дене Шайышканысе тӱҥалтыш школышкына коштынна. Эн ончыч йолын, варарак велосипед дене писын чымаш пеш йӧратена ыле. Мардеж веле пылышыште шӱшка!..
Авам дене йолгорно дене веселан ошкылына. Тиде жапыштак мыйже снегым погаш пижам. Снегыжат пеш уке. «Ага, тыште эрденак лекше еҥ-влак поген каеныт…» – шоналтышым. Туге тудо: ончыч лекшылан пиал логалеш. Ялыште йочат шуко гын, тале кова-влак огыт мале – икшывым эрден эрак снегым я поҥгым погаш тарватат.
Авам
Авам – шем ӱпан, вичкыж капан ӱдырамаш. Изи пеледышан ош шовычым вуйышкыжо пӱтыралын. Тудо кеҥежым ош вынеран, марий тӱран вургемым чияш йӧратен. Пеш тале кидмастар лийын. Изи шондыкышто кызытат тудын ямдылыме ош вургемже, тӱрлӧ ончылсакышыже, тарай тӱсан потаже да монь аралалт кодыныт. Чылажымат самырыкше годым марлан лекташ уло ешыже полшымо дене ямдылен. Суртыштына авамын ачажын (кочамын), Сергей Михайлович Таныгинын, ыштыме тошто куымо стан шинчен. Тудым да моло плотньык арвержым Чумбарий гыч ачам конден. Стан дене куаш авам тунемын да тӱрлӧ кӱвар шартышым, ош вынер куэмым ыштеден. Ош вынерлан ош шӱртӧ кӱлын. Тудым кевытыште наледен. Шӱртым кӱнчылаш, кугу ӱппунем гай мундыраш, пӱтырен шында ыле. Ме яра шӱртӧ паҥгаж дене мом гына огына ыште: резинке дене изи машинам, пурса дене лӱйкалаш пистолетым да монь. Тыгай лийын йоча модышна…
Васлисола ял калык ожнысек ош марий вургемым чиен. Мый гын кеҥежым шем трусик ден ош майкым веле чиенам – шокшо вет. Чара йолышкем изи резинке колошым але изи ботинкым чыкалтенам. Сандалий монь лийын огыл. Колошыжо изи, да туге чымен шында – йолышто вӱр мален шинчеш, йолкопамат ом шиж. Тыге, йолым шижде, пуракан корно дене ошкылам. Чытем, ошкылшыла вӱрет кошташ тӱҥалеш, каньылынрак чучеш…
Йол нерген шонкален, ковам деке миен шумынамат шижын шуктен омыл. Авамат мыйын йывыртымем шижын да шыргыжалеш:
– Ну, Микале! Писын, мыняр виет уло, куржын колто! Вара вӱрет йолышто ок мале!
Авам мыйын куржмем почешем йӧратен ончен…
Ешыштына кум икшыве кушкынна: Юрик изай, мый да Орина шӱжарем. Авам мыйым, йолташ семын, кушко огеш кай, эре пеленже налеш. Мыйже капем дене кыдалже марте веле шуам. Еҥ дене вашлийме годым, авамын йолжым кучен, еҥетым тупшо шеҥгеч чуй ончем – туге вожылам ыле.
– Лӱмет кузе? – йодыт.
Мый шып шогем, йӱкымат ом лук.
– От пале? Микале, Микале улатыс!
Вара, кугурак лиймекем, тогдайышым, молан мыйым авам пеленже наледен. Васлисолан пӧръеҥышт пеш осал лийыныт. Мый улам гын, могай-гынат аралтыш семын чучынам дыр…
Аралтыш семынак авам Кугече годым мыйым эрдене кынелта да уремыш луктын колта.
– Тек лучо тый сай уна семын лият, суртыш пиалым кондет, а весышт огыт кӱл. Могай уна толеш, кӧ пала – йӱшӧ пура гын, ик ий вара орлане…
Тыге уремыш луктын колта, да мыет, уна семын, урем гыч суртышко пурем да авамын сугынь мутшым почешыже ойлем. Вара кидше гыч киндым, мелнам, туарам, йошкар муным налам, катен кочкам.
Студентем годым Кугече кечын ачам ныл шагат эрдене Микитан памаш гыч шым муче вӱдым конда да мончаш олтен шында. Пеш эр, да нимом от ыште – йӱлам шукташ кӱлеш. Мончаште мушмет годым малыше могырет вес семын шижалтеш. Авам юмылтымо шомакым ойла, мыйымат пелешташ йодеш. Мыетат почешыже ойлем:
– Ош Поро Кугу Юмо, сурт юмо, сурт суксо! Мыланна илаш йӧным ыштыза! Коштмаш корныштышт йочам-влакым: Юрикым, Микалым, Оринам – аралыза! Осал еҥ деч, кӱзӧ ден товар деч переген шогыза!..
Тыгак авам умбал корныш лекме годым эре кумалын. Сумкашкына пиалеш изирак шултыш киндым пышта. Шинчавӱдшӧ лектеш, тудым писын ӱштылеш да ужатышыла пелешта:
– Тек корныда пиалан лиеш! Шонымашда шукталтше!
Тыгай лийын авамын сугыньжо. Ӱмырем мучко тудо пылышыштем йоҥгалтеш, ӱмырем мучко тудым чоныштем арален илем…
Ковам
Ужар шудо коклаште шуйнышо йолгорнына Васлисолаш пуртыш. Ял покшелне ковамын, Александра Тимофеевна Чекенееван, изи кутышан пырня дене чоҥымо пӧртшӧ дек толын шуна. Пӧртын ик окнаже кече шичме Шайышкан ял велыш, кокытшо уремыш да тыгак кокыт кудывечыш ончат. Ялыште ковамым Талян вате, авамым Талян Илян вате, ачамым Талян Иля, мемнам Талян Илян эргышт маныныт. Авам, воштылын, ачамым манеш ыле: «Яра Таля – Чара Таля…»
Ковамын кудывечыште ош каза ден шемалге-ош пачаже-шамыч пече воктенысе ужар шудым пеш кӱрыт. Каслан ковам тиде вольыкшым сурт-пече пеленже улшо тошто изи клатыш петырен шында ыле… Толмына годым тудо шем мончаж кӧргыштӧ ыле. Пуш гыч шижалтеш – аракам шолтен. Казаже лӱштымӧ огыл, эше шужен дыр. Мемнам ужын да кочкаш пуйто йодеш: «мэ-э» да «мэ-э» магыра.
Казан йӱкшым колын, ковам монча гыч лекте. Содор кас сомылкам ышташ пиже. Авамат яра ок шого, казам лӱшташ тӱҥале. Мыйым шыҥам поктылаш ӱжӧ.
Ковам – кӱкшӧ капан какши ӱдырамаш. Кечеш ошем пытыше тошто марий тувырым чиен, вуйыштыжо ӱпшат шагал кодын. Ош шовычым пӱтырен, чурикан шымакшыже коеш. Шымакш йымалне сур тӱсан уло-уке ӱпшым ош резинке дене пӱтырен шынден, тыге осал шинча деч петырен. Ковамлан илышыште шуко нелым ужаш логалын, но пеш чытыше лийын.
Тудо илалше гынат, пеш провор, шуко палыше, эмлызе ӱдырамаш ыле. Васлисолаште тудын дек чӱчкыдын черле калык, шоҥго кува-влак толеденыт, аракам йӧратыше-влакат пуреныт.
Сар годым ковам шкетын кодын, пеленже – вич йоча. Кок гана марлан лектын. Ик марийже – Данил Павлович Скобелев, 1942 ий 22 майыште Ленинград фронтеш колен. Кочамын изажат, Кузьма Павлович, Ленинград фронтешак кандаш кече гыч уке лийын. Ковамын вес марийже – Николай Мочалов – нерген нимом ом пале. Тудлан сар деч вара лектын, ала возалтыныт, ала уке, ом шинче. Санденак, шочмо кагазым ончен, ачам угыч паспортым вашталтен да кочамын фамилийжым, Скобелевым, пӧртылтен. Ковамын вич йочаже шочын, но илыше кумытын кодыныт: ачам – Илья Данилович, чӱчӱэм – Иван Николаевич, да Изи Кодамыште шӱжарышт.
Сар жапыште Васлисолаште эше теве могай туткар лийын: пел ялыште сурт йӱлен пытен. Чылажат ломыжыш савырнен.
Ик арням ковам дене
Икана (тунам мылам иктаж вич ий лийын) ик арня наре ковам дене илаш логале. А логалынам тыге: ик жаплан мутланымым чарненам…
Изам ден когылянна окна гыч уремыш ончен кияш пеш келша ыле. Икана шкетын ончен кийымем годым Ондре Миклай имне дене урем дене эртен кая ыле. Мыйым ужын, кенета кычкырале:
– Теве имнем дене окна гыч пӧртышкет кудал пурем!
Ӱшанымем дене мый моткоч чот лӱдынам, йылмемат йомын. Авамат лӱдын: «Ынде кокок лият гын? Юмо аралыже…» Ачам мыйым ковам деке эмлалташ колтыш.
Ковамын сурт кӧргыжӧ пеш тыглай, кӱваржат чиялтыме огыл. Тудым косор дене нӱжен, мочыла дене мушкеш ыле. Вич окнан изи пӧртыштӧ кок кужу теҥгыл. Лукышто ӱстембал, тушто ош вынереш вӱдылмӧ кинде сукыр, ӱмбалныже шемемше шинчал ате. Кечывал могырышто, юмылукышто, юмоҥа-влак улыт. Тушан ковам южгунам сортам чӱктен. Ковамын суртышто шке кырыме кермычан коҥга воктене малыме верже лийын. Шкетын илен, тунам Йыван эргыже армийыште служитлен. Тошто коҥгаштыже лопка ковышта лышташеш шем киндым пыштен. Коҥгаже тошто, шикш пӧртышкат лектеш ыле. Тӱньыкшым ятыр ий эрыктен огыл, витне. Но суртлан шикшат шкешотан ямым пурта улмаш.
Уржа киндым ковам авам семынак шке пыштен. Руаш дене сукырым она, ковышта лышташыш опта. Вара тудым, коҥгам помыла дене ӱштмек, пугольмо дене шында, ик шагатлан петыра. Ковамын кинде тамже чылт вес тӱкӧ.
Толмына годым коҥгам олтен веле петырен улмаш. Кӱшӧ уржа киндыш ужар ковышта лышташ пижын. Южо лышташыже когарген шемемын. Но кочкаш лиеш – кинде вет, кудалташ язык. Пӧрткӧргыштӧ свежа кинде пуш тамлын шарлен. Кӱварым ковам, косор дене нӱжен, мушкын веле. Кукшо кӱвароҥа вӱдыжген да арулык дене ӱпша. Ковает мемнам вашлияш ямдылалтын, шоналтышым. Жап эртыме дене кӱвар оҥан тӱсшӧ ошемын, ынде кыне куэмым ушештара. Кочмо пешыже ок шу. Ӱстембалне ош вынер солык дене йыргешке киндеркым петырыме. Шун кӧршӧкыштӧ – каза шӧр. Коҥга ончылно изи шем кӧршӧкыштӧ кӱктымӧ пареҥге коеш, коҥгасаҥгаште комбо пыстыл-влак кечат. Тӱньык воктене тулвондо ден ухватым шогалтыме. Ухватын вургыжо чылт йӱлен пытен – пералтет гын, кӱрлеш, шонет. Комбо пыстыл дене ковам коҥгам петырыме деч вара шолгымым да ломыжым ӱштын шында. Йӱлен пытыдыме шолгымжым коҥган тембал лукышкыжо удырен чумыра.
Авам ковам дене мутланаш пиже.
– Кузе иледа-кутыреда? – йодеш.
– Илена, – кужун шӱлалтен, вашешта ковам. – Эркын-эркын, юмо дене пырля илена.
Шоҥго гынат, ковам эше нигӧлан макым ок пу. Ялыште эмлызе лийын огыл. Грамотдымо ковам черле-влакым шке моштымыж семын эмлен: кӧм мут дене тӧрлатен, кӧжын коҥгамбалне мӱшкыржым туржын, шинча вочмылан шӱведен, йоча-влакын кылымдыштым верышке меж мундыра шӱртӧ дене шынден. Вет ялыште чот магырыше азан шортмыж дене кылымдыже ӧрдыжыш кая, тудым ковам верыш шынден моштен.
Ковамын емыж-саска гыч ыштыме аракаже коҥга помышто, шылтыме верыште, эре лийын. Кызыт тудымат лукто. Могай чесше уло, чылажат ӱстембалне лие.
А мыйын ойго – мӧҥгӧ деч торлен, тышан ик жаплан кодаш возеш. Мый шып шогем. Вуйышто ик шонымаш пӧрдеш: «Мом ыштат? Мом ыштат? Товатат, мом ыштат?!» Шижде шортынат колтышым. Но авам пеҥгыдын каласыш:
– Ит шорт, Микале! Ковает тыйым эмлаш тӱҥалеш! Тудын дене илашет, чыташет, тудым колышташет логалеш. Осал пашам ит ыштыл… – мане… да омсадӱрыш писын шыле. Мый шижынат шым шукто – аваем укеат лие. Ала шорташ, ала мо, шкеат ом пале.
Но ик арня тыгак эртен кайыш. Ковамлан мыняр чыташыже пернымым жап дене иже умыленам. Тудо уто йӱкым лукде, шке шонымашыж дене шып илен, калыкым эмлен. Шкетын илен тунемын гын, мыйже ала тудлан ик жаплан шкешотан йолташыже лийынам.
Ковамын суртышто кочкыш гыч поснак кевытыште налме клендырже пеш келша ыле. Но тудыжо шагал годым логалын. А клендыр йоча годым эн тамле кочкыш семын чучын. Кампетке нерген шонымат огыл. Тудыжым авам У ийлан да иктаж-кӧн шочмо кечыжлан гына налеш ыле. Шукыжо манке шӱрашан пучымышым шолтен.
Кызытат шинча ончылнем ковамын ӱстембалныже тоштемше алюминий кружкаже коеш. Тушко Васлисола ял покшелне улшо памаш гыч кондымо вӱдым темыме. Ковам изи кӱзӧ дене вӱдым лугалта да ала-могай мут-влакым вӱдыш шӱведен ойла. Ойлымыжо годым пылышемлан южгунам шке лӱмем шокта. Мый тудын шинчашкыже ончем, колыштам, мом ойлымыжым изи ушем дене умылаш тӧчем, но умылен ом сеҥе… Иктаж пел шагат эртыш, ковам пелештымым чарныш да тиде вӱдетым йӱаш кӱштыш…
Ала ковамын шӱведыме мутшо, ала каза шӧр, ала ковам суртысо ласка, тымык илыш полшыш – тушто уэш тӱкныде мутланаш тӱҥальым. Калык деч лӱдмымат чарнышым… Тыге шыже велеш мый, эмлалтмеке, мӧҥгыш пӧртыльым.
Но ковам нерген мутем тидын дене эше огеш пыте. Варарак тудым эше шуем…
Эше изиш ковам нерген
Ковам кӱкшӧ капан, кужу неран лийын, самырыкракше годым чурийвылышыж дене Юрик изамым ушештарен. Санденак шонем: теве молан ковам Юрик изайым пеш йӧратен. Икымше уныка, да ешартышлан тудын гай кужу нераныс!
Унала толмыж годым ковам кажне гана костенечым кондеден, кеч пенсийже изи лийын – 28, вара 40 теҥге. Студент-влакын стипендийышт тынар ыле. Кызыт веле умылем: ковам пеш нужнан илен. Ушкалже нигунамат лийын огыл. Йыван чӱчӱмын, изирак эргыжын, ӱдырым налмекше веле изи шем ушкалым кучаш тӱҥальыч. Но ковам чытен, ачамат кертмыж семын полшен.
Авам кевыт гыч клендырым, ик мешак сакырым але сакыр ложашым, повидлым банке дене налын конден, пулдырыш шында ыле. Мыланна сакырже пел ийлан ситен. Повидлым шем киндыш шӱренна, пеш тутло кочкыш лийын.
Ковам кеҥежым-шыжым мемнан дек шем мончаш пураш коштын, шкенжын тоштемше мончажым пураш олтен огыл – пужым телылан аныклен. Аракам шолташ тудо ятыр каяс. Ваштареш улшо пошкудо-влак декат коштын. Арака шотышто, ялыште тудо окса дене иктак лийын, тулык ватылан гын – ойлыманат огыл.
Кугу пайремлан, мутлан, Агавайрем годым, Шабашаныш, але Покро Юмылан пелешташ мемнан декат коштеш ыле. Ожно ялыште чӱчкыдын ваш-ваш унала коштыныт. Агавайрем годым Шайышканыш, мемнан деке, иктаҥаш Выльып кугыза дене эрденак толын шинчыныт. Выльып кугызаже ачамын кресачаже лийын, сандене кресэргыж деке коштын. Яра кида огыл, иктаж-мом да конда ыле. Эн шергыже – ачамлан махорко тамак. Выльып кугызан колымекше, ачам тудын семынак Васлисолаш, Шабашаныш кумалаш коштын. Авам гын тынеш пурышо, изинек Ӱшнӱр селасе черкыш коштын. Туштат ожно кӱсото лийын, но кӱсотыш изиж годым веле миен. Ушеш кодын ойлымыжо:
– Ик гана кӱсотыш ала черкыш лектынат гын, эре коштман!
Тудлан тыге ковам каласен.
Авам Ӱшнӱрысӧ шнуй Пётр ден Павыл лӱмеш черке лукыш але капкаш ший оксам пышта ыле. Колымекше, тудын погымо оксам, изи нершовычышко пӱтырымым, верештым. Тиде оксам мыят черке лукыш, омсадӱрыш, да памашыш пыштенам. Черкым уэмдаш композитор Анатолий Лупповат оксам ойырен. Тудо ты селаштак шочын-кушкын…
Ковам шке илышыже нерген ик мутымат луктын огыл.
– Чыла сай, – манеш ыле, да чыла. Жап эртымеке, Йыван чӱчӱм, ковамын пытартыш эргыже, армий гыч толын. Мемнан ласка илышна пытыш – тудо подылаш йӧратыше, шкенжым кучен моштыдымо ыле…
Емыж-саскалан
Кугурак лиймекем, ковам мыйым емыж-саскам погаш пырля ӱжеш ыле. Емыж-саскаж дене аракам шолтен але тошто коҥгаште телылан коштен. Тыге пырля ятыр ий чодыраш коштынна. Мый йолташ семын миенам, адакшым шкаланнат телылан емыж шолтыш (варенье) кӱлын.
Эн ончыч Васлисола чодырам шерын лектына ыле, вара – Ловэҥерысе Варлам коремым, Кӱшыл Кодам воктенысе кок изи чодырам. Иктыже Токмаклук маналтеш, весыже кӱсото. Варажым Полян (Полянино), Липын (Липовцы) ден Кысличын (Кислицино) ял-влак пелен улшо чодыраш коштынна.
Кӱшыл Кодам чодыраш гын чӱчкыдын миенна. Ковам пеленже емыж-саскан аракажым налеш: «Вӱд йӱмӧ деч! Подыл», – манеш. Мыйже огым, кинде шултышым веле пурлам. Тыге Кыдал Кодам ял гыч Аппак могырыш салтак точко пеленысе корно дене, кум коремым эртен, шкенан верыш лектына ыле. Тыште калыкшат уке, маскажат коштеш, но тудо мемнам ок тӱкӧ.
Ончык пурен, вес лиймым ойлем. Иктаж шым ияш улам ыле докан… Икана йоча-влак дене пырля емыж погаш кайышна. Лу пырчым атышкына пыштен шуктышна дыр – ала-кушеч чашкерла гыч шем ава маска мӱгырен лекте. Игыж дене тышке кочкаш толын, очыни. Кенеташте ме мом ышташат огына пале. Вара чыланат, корным ончыде, Шайышкан ялна мучаш марте ну куржына! Пӧртышкӧ пурымекем, шӱмем лектын вочшашла кӱлтка… Тудо вер шучко ыле…
Чодыраш кайыме годым ковам шке самырык илышыж нерген каласкален, но мый чылажым ушыш пыштен омыл, калтак, а кӱлеш ыле…
Талянын, Данил Скобелевын, фамилийже 1916 ий марте Иванов лийын. Ковам кочамын икымше ватыже лийын огыл. Ончычсышт шужен ий годым я черланен коленыт. Кугу сар деч ончыч ковам пытартыш пелашыже лийын. Икана емыж-саскам погымо годым каласыш:
– Пӧръеҥлан армийыш каяш пӱралтын гын, тудо кая…
Да шарнем, чодыраш пурымо годым ковам пелешта ыле:
– Чодыра оза, чодыра суксо! Мыланна саскам-поҥгым погаш йӧным ыштыза! Мыят почешыже пелешташ тӧчен шогем.
Но южгунам, чодыраш почеш лекме годым, яра ведра денат толаш логалын – эррак толшо-влак поген каеныт. Южышт саскам погымо годым чодыраште укшым пӱчӧ гай тодышт коштыныт гын, ме эркын коштынна. Пӱртӱс юмо мыланна полшен. Чодыраш пелештыде пурена гын, ведран пундашыжым веле петырена ыле. Шкетынже ятыр гана чодыра гыч пел ведра дене пӧртылынам. Тунам авамже вурсалтен – профилактикылан кӧра, шонем.
Пошкудына
Илен-толын, школышкат каяш жап шуын. Мый тушкыжо каяш шоненат омыл. Но шым ияшем годым Кропотов Колька тольо да чернилан пера дене оҥго-влакым возаш чистописаний тетрадьым пуыш. Мый ом умыло: молан тыгай кадрик-кудрик ден оҥго-влакым возаш кӱлеш? Но ушеш да изи чонеш тиде кышам коден.
Пошкудына Илья Ионовичым шарнем. Изи годым Юрик дене когыньнам мончашке пурта ыле. Ме тупшым йыгена. Тушто кугу сусыр пале уло.
– Сарыште тыге лийынам, – манеш. – Фронтыш 1943 ийыште налыныт.
Фашист дене тудын эн тале кредалмашыже Чехословакийыште, Прагыште, лийын. Туштак сусырген.
– Мый шижынат шым шукто – шокшын чучын колтыш. Вара вӱр йогаш тӱҥале. Ик пуля оҥыш пурен, шодым шӱтен, туп гыч лектын, – каласкален ветеран. – Вигак ушым йомдаренам. Госпитальыште веле шкемым шижынам… Мый 1925 ийыште шочшо улам, тиде ийыште шочшо-шамыч пеш шагалын кодыныт, а мыланем пиал шыргыжалын – илыше улам!..
Юрик изам дене, ӧрын колыштын, мончасе лӧкавалне шып шинчылтына. Сар нерген мут лектеш гын, Илья Ионович, вожылде, эре шортеш ыле…
Йыван чӱчӱ
Шинча ончылнем эше тыгай сӱрет. Васлисолаш Йыван чӱчӱ шошым армий гыч толын веле. Мыланна куан. Ачам дене ковай деке унала миенна. Ачамат, Йыван чӱчӱат подылшырак улыт. Модмыла ваш кучедалаш пижыч. Ачамже пеш патыр, Йыван чӱчӱ шижынат ыш шукто, ачам тудын куштылго капшым мландываке ужар шудыш сыпте-сопто шуыш. Тылеч вара ачам дене келшен огыл.
Йыван чӱчӱ лудашат йӧратен. Ужар коман «Мать сыра земля» книгажым ачамлан да мыланем лудаш темлен.
– Луд, – манеш, – ушан лият… – шыргыжалын пелешта ыле. Но чаманен ойлаш логалеш: сай койышыжо орвуянже годым веле лийын.
Чӱчӱмын йӧратыме мутшо тыгай ыле: «Ничто нас в жизни не может вышибить из седла!..» Тиде Константин Симоновын «Сын артиллериста» почеламутшо гыч корно. Чӱчӱн салтакше годым частьын командирже Деев фамилиян улмаш.
Йыван чӱчӱ пеш шуко пален, но адакат чаманен ойлем: аракаже виянрак лийын, тудым сеҥен…
Тошто фото-влак
Мемнан тукымын тошто фотожо ятыр лийын. Шукыжым Овроси кокамын илыме Васлисола ялысе пӧртыштӧ ужынам.
Теве Овроси кокам Юрик эргыж дене Чумбарийыште фото гыч ончат. Юрик чарайолын изи теҥгылыш шогалын, аваже ош носким чиен…
Изи улмына годым ятыр гана фото-влакым онченна, но тушто кӧ улмым авам веле пален. Жап эртымеке, Овроси кокамын икымше марийже, Аркадий Гаврилович Дубников, авам деке толеш да шортын ойла ыле: «Мый самырыкем годым ойырленна – акатым кудалтен коденам. Тудым вет йӧратенам…»
А чӱчӱэмын, Андрей Сергеевич Таныгинын, ик фотокартычкыже, самырыкше годым ыштыме, веле. Тудо Овроси кокамын шӱжарже дене киен. Андрей чӱчӱн райкомышто ыштымыже да финн сарыш кайымыж годсо тиде фото тошто пӧртыштӧ аралалт кодын. Молыжым чыла Галя кокай Сибирьыш кайымыж годым налын каен. Снимкыште самырык Андрей чӱчӱ – кугу капан, шем ӱпан рвезе, костюм ден чапле ботинкым чиен шога. Пеленже – йолташыже-влак, южыштын йолчиемышт – йыдал ден чарайолыш шуралме сандале веле.
Тыге тошто сурт пырдыжыште ятыр ий сибиряк Юрикын фотожо кечен. Тушеч тудо порын шыргыжалын ончен, кузе ме илена – чылажымат ужын… Фото-влакым картон паспартуш (картычкым клеитлаш йӧнештарымашке) вераҥдыме ыле. Южо фотосӱретын тӱсшат йомын, ошем пытен, кагазыш руаш дене пижыктен толашеныт. Тошто возымо чернилан палыже веле кодын, ынде умылашат йӧсӧ.
Тыгак авамын ачажын, мыйын кочам Сергей Михайлович Таныгинын, кугыжан армийыште Астрахань олаште служитлымыж годсо фотожо ала-кузе аралалтын. Тудым 1937 ийыште ужыт ыле гын… Умбакыже мужедашат ом тӱҥал.
Пыртак ачам нерген
Йоча-шамычлан ачам шке сӱанже нерген каласкален.
– Февраль тылзыште кум имне дене ковадан изи пӧртышкӧ ончыкылык авадам кондышна…
Авамже ойла ыле:
– Ачада туге йывыртен – тувраш марте куштен. Туврашыже теве-теве волен кая, шонет!
А вара сӱан почеш пел ий утла эртен докан, Ловэҥер корно воктене улшо агун вынемеш авам неле уржа мешакым нӧлталын. Тыге колышо ӱдыраш азам ыштен. Вара Юрик изам шочын, вара – мый.
– Икымше шочшына ӱдыр лиеш ыле гын, те огыда шоч ыле… – авам коклан манын.
Но илыш вет тыгай – мом шонет, тудо шукыж годым ок шукталт. Ме сайын иленна, но авамлан ачам пелен йӧсӧ лийын, шонем. Ик гана веле огыл ойырлаш тӧчен. Юрик изай ден мыйым погалтен, шочмо-кушмо Чумбарий ялышкыжат каен. Туштыжо кузе иленна, пешыже ом шарне.
Ачам подылаш йӧратен. Мом ыштет, изиж годсек ковам тидлан туныктен. Ковам йыр эре кочывӱдым подылшо-влак пӧрдыныт.
Кызытат порын шарнем Шалахова Анна Михайловнам, тудын Герасим марийжым да нунын эргыштым, молымат. Нуно, мемнам чаманен, ятыр гана пукшеныт.
Ачам такше поро чонан еҥ лийын. Кӱлеш годым шкеж верч, ешыж верч осал еҥ-влак дене кредалынат кертын. Но осал еҥ-влакше тудым йочаж годымак мыскылаш толашеныт. Серапим лӱманже ачамын пылышыжым пуда дене шӱтен гын, мом тушто ойлашыже. Тыге ачам ик пылышлан соҥгыра лийын. Сандене армийышкат налын огытыл.
Серапим нерген эше тыгайым шарнем. Икана мемнан Шайышкан ялышке толын. Пӧртна ваштареш кок склад ыле. Тушто пырчым араленыт. Серапимет склад лук гыч леведыш марте кӱзен да, оҥам торен, чаҥан муныжым поген волен, вара мландыште шалатен кочкын. Тидлан ме пеш ӧрынна. Тыгак тоя дене кӧгӧрченым перкален. Пошкудо Тамара Михайловнан кугурак эргыже лекмеке веле Серапимет Васлисолашкыже куржын.
Тыге ялысе йоча-влак пуйто ачадыме лийыныт, уремысе шаршудо гай шке семынышт кушкыныт. Неле-йӧсым чытымыжлан кӧра авамат южгунам неле кидан ыле. Сыра гын, шинчашкыже ит логал – кидышкыже мо перна, тудын дене логалтен кертын…
Ачамын йолташыже лийын – Прокоп Гриш. Пырля ялысе кӱтӱмат кӱтеныт. Прокоп Гриш ушанрак улмаш. Озаҥыште, вара Байконурышто служитлен. Тыге тудо икымше космонавтмытым – Юрий Гагариным, Герман Титовым, Андриян Николаевым – ужын. Нунышт тудлан, кидпалым пыштен, шке книгаштым пӧлекленыт…
Эше авам нерген
Авам шке йоча годсо илышыж нерген пешыжак ойлен огыл. Пален: утым изи йоча ок умыло. Кугезе кочана-влак, ойлымыж почеш, сай еҥ, патыр лийыныт. Авамын да родо-тукымжын фамилийышт Таныгин улмаш. Шымлаш тӧчымашем гыч пален налынам: южыштлан фамилийым вашталташ пернен, мутлан, Виногоровлан. Тыге авамын эн изи шольыжо репрессий деч аралалт кодын…
Авамым изи годсо магырыме жапем гычак шарнем. Койышыштем мо сайже уло, чыла авамлан кӧра. Айдеме семын йол ӱмбак шогалтен, нигунам шужен коштын огынал. Вургемымат чиктен. Меже гына ятыр гана кумылжым волтенна.
– Ик эргым ончымеш, лу ӱдырым ончем ыле… – сырымыж дене адакат южгунам тыге ойлен.
Кызыт умылем: тудым мый пеш витаренам. Изи годым – нечке койышем дене, кугурак лиймеке – козыра кумылем дене. Тудо чылажымат чытен. Шортмо годым лыпландарен, ажыше ачам ден чӱчӱэм деч, пошкудо шотдымо Элексан деч арален. Нимо дечат лӱдын огыл…
Ачаже Сергей Михайлович пеш пеҥгыде оза лийын. Чылаштым кидыште кучен.
Авамын тошто шондыкшо, ачажын кидпашаже, аралалт кодын. Мӧҥгына кочана деч куымо станокым, тагынам, кужу ӧранвочкым, киндым пышташ лопка шун вочкым, пура вочкым да ятыр моло шун атым конден. Нуным ме, тептердыме-шамыч, араленат моштен огынал – чыла шалатыл пытаренна.
Шондыкшым эре петыра ыле. Тушто самырык жапысе вургемжым арален. Телым шем мыжерым чиен. Пайремлан йошкар потам ӱшталын… Пытартыш корныжланат вургемжым шондыкыштак арален. Вет марий калык марлан лекташ, колоткаш чиктен пышташ вургемым ончылгоч ямдылен…
Мый эре онченам, кузе авам шондыкшым почеш, самырык ийготшым шарналтен, южгунам шортын колта ыле.
Кужу ойган мурым мурен. Тидыжым меат, эргыже-влак, чытен огынал, пырля шортын колыштынна. Тыгай годым ойлем ыле: «Сита, авай, ит ойгыро, садак сай илыш толеш…»
Авам мылам манын:
– Ончыкыжым ялыште кодат гын, шот ок лек. Теве ачат кӧ гына лийын огыл: кӱтӱчӧ, бригадир, апшат… А мо шотшо? Тунемашет кӱлеш.
Авамын сугыньжо денак школыш кумылын коштынам. Южгунам, кугурак лиймекем, корнышто ошкылмем годым почеламутым, ушеш кодшым, лудын каем ыле. Иктыжым, Сергей Есенинын корнылажым, нигунам ом мондо:
Белая берёза
Под моим окном
Принакрылась снегом,
Точно серебром…
На пушистых ветках
Снежною каймой
Распустились кисти
Белой бахромой…
Южо шомакын мо нерген ойлымыжым ом умыло. Тыге почеламутет ок тунемалт. Лудам, а ушыш мутшо шыҥен ок пуро. Вара шке семынем почеламутын мутшым мурымо гай лудаш тӱҥальым. Руш калык муро семын мураш пижынам… Шокшо коҥгавалне мурен шинчем. Ачам пӧртыш пура да йодеш:
– Микале! Мом урмыжат?
– Почеламутым тунемам! – вашештем.
Авамат, Юрикат – чылан воштылыт: Микале почеламутым тунемеш…
Пӱртӱс там
У пӧртым налаш авам эркын дене оксам поген. Ӱшнур черкыш кайымышт годым ӱдырамаш-влак тудлан Вечын села воктенысе Удельный ялыште келшыше пӧрт улмо нерген ойленыт. Черке гыч толмекше, авам чылаштым чумырен да каласен:
– Мемнан суртна тоштем пытен, у пӧртым налман. А кушто, шонеда? Вечын посёлко воктене Удельный ялыште уло…
Ачам вес ялыш каяш тореш лийын.
– Кушко каем, калтак? – манеш. – Авамым кузе кудалтен кодем?
Шортеш веле. Тунам авам пеҥгыдын каласен: тугеже у суртым нӧлташ чодырам налман.
Тыгак ыштеныт.
Строевой чодырам, сай деловой пырням налаш окса кӱлын, да тыгак пӱгыльмым погыман ыле. Сандене Токмак лукыш, Шайышкан воктенысе изи чодыраш, ачам да Юрик дене ик кечын имне дене кайышна. Кум кугу кож вуйыш кӱзена да укшым руэна, лумышто пӱгыльмым погена. Тыге имне терыш лу ала лучко мешакым поген пыштышна. Пӱгыльмым коҥгамбаке кошкаш шарен оптышна. Варажым ачам тиде пӱгыльметым Пектубай лесничествыш колтыш.
Тыге тудлан 50 кубометр чодырам поген пуымо пӱгыльмылан да 250 теҥгелан ужаленыт. Тиде пеш кугу окса лийын. Кодам воктенысе чодыраш каяш кастене ямдылалтна. Ачам напильник дене кок тореш пилам шумыш. Эрдене куд шагатланак имне дене тарванышна. Ачамлан колхозышто пашам сайын ыштымыжлан китай термосым пӧлекленыт. Тушко шокшо шӱрым темен. А мыйын логарем чожгыжеш – ангине. Но каяш кӱлеш – полшыман, сандене нимом шым пелеште.
Тыге самовар гай лопкытан пырня-влакым руышна. Йӧрыкташ лийше кожым чыла тамгалыме. Ачам пырням имне дене чара верыш, корно деке, луктеда. А ме Юрик изай дене пушеҥге-шамычым ну лупшена – руэна!
Кечывалат шуын. Ачам чодыраштет термосым почо – шӱр тугак пеш шокшо. Чай олмеш чеверташ нулго да пызле воштыр шӱмым пыштышна. Шокшо шӱрым кочмек, тыгай чайым йӱмек, логаремат корштымым чарныш!
Теле кече кӱчык. Кум шагат марте пушеҥгым руэн нойышо, суртышкына толынна. А тушто, изи суртыштет, авана азаплана. Коҥга ончылно тамлын пушланыше пурса шӱржӧ мемнам вуча…
Но пырням кондымо деч вара кочырак шарнымашат кодын. Ачамлан ик уто пырням пуэныт. Ялысе шыгыр чонан пошкудо тидын нерген явитлен, тыге ачам 25 теҥге штрафым тӱлен. Тудын умылтарымыжым колыштынат огытыл…
Шошым пырня-влакым шӱмлен оптышна. Шӱмлымеке, ош кож гыч свежа киш лектын. Тудо йолашышке, кидкопашке пижеш. Мый кидкопам чот ом муш: чодыран тамле пушыжо пеш келша. Малаш вочмеке, нерышкем тушкалтем: чонлан ласкан чучеш да вигак мален колтем.
Эше пуш шотышто. Шошым, кунам чыла помыжалтеш, окна янакыш изи атыш шоптырвондо, тополь укшлам шындена ыле, нерешталт лекше изи лышташышт моткоч тамлын ӱпшат.
Тошкемыште тополь пелен улшо шырчык омарташте шырчык муралта, шемгорак-влак карат, а пасушто, пундашдыме каваште, турий лым ок лий мура. Тиде ужар пасу ӱмбалне турийын мурымо йӱкшӧ эре ушыштем солна.
Теве тыгай пӱртӱс таман йоча пагытна эртен.
Кодам покшелне – тошто школ
Курык гыч мемнан школнан кум оралтыже кужу пӱнчӧ коклаште койын шога ыле. Пеҥгыде пырня гыч ыштыме, кок пачашан. Ожно тушто Кодам кундемын волостной управленийже лийын. Жап ятыр эртен. Кызыт тошто школ олмышто ик кугу пӱнчӧ веле шкет шога. Тушеч ме, тунемше-влак, кокымшо пачаш окна гыч классыш пурена ыле… Тошто школна ынде уке, ончычсо туныктышын оралтыже веле кодын.
Шинча ончылнак курык гыч Кодам эҥер йоген вола. Мыланна вӱдшым келын лекташ кӱлын. Тыште шып, сай, вӱдым келын лекме годым кол-влак йолыш тӱкнылыт. Омышто чӱчкыдын тиде изи корем вӱдет коеш… Тыштак тура школ курык. Тушко велосипедым шӱкен кӱзенна.
Тиде тошто оралтыште мыняр уым пален налынна! А шинчымашым пуышо туныктышыжо шукынжо пӧръеҥ лийыныт. Чылалан таум ойлена. Ынде ятырын вес тӱняште улыт, но ме нуным эреак порын шарнена. Тиде эн ончыч – Римма Прокопьевна Степанова ден марийже Валентин Михайлович, тудо математикым да физикым чот пален. Географ, анатомийым сайын палыше Виктор Николаевич Лебедев, физкультурым да НВП-м (начальный военный подготовко манмым) туныктышо Василий Алексеевич Соколов, химик Валерий Викторович Лебедев, руш йылмым да литературым туныктышо Василий Васильевич Небогатиков, пелашыже Людмила Анатольевна биологийым туныктен. Тыгак историйым туныктышо директор Исаак Александрович Добромыслов эрелан ушеш кодын. Кызытат учительский гыч урокыш тамакым шупшын ошкылеш… Пелашыже Галина Николаевна пеш тыршыше ӱдырамаш лийын, мом шонен пыштен гын – чын ма чын огыл – садак шукта… А теве визымше классыште трудовик Семён Дмитриевич Камаев изи рейкым пужараш пуа. Тудын дене мыйын оценкем нылытан. Пужаремым Серапим Серге поген налын. Сергей воштылеш: «Ынде сайын тунемметлан книгат ок логал!..» Мый сыренам, но нимом ом ойло…
Изи пӧртна
Пӧртна мемнан изи лийын, кумдыкшо – 5х5 метр. Онисим кугызалан суртым руш мастар-влак яндар лыстан пӱнчӧ гыч руэн пуэныт. Пӧртын ӱмыржӧ кужу лийын, мыланнат, орлай-влаклан, илаш логалын. Суртлан шӱдӧ ий лиеш докан. Пырдыжше пеш пеҥгыде ыле, но окна янак йымалнысе пырня шӱйын. Тӱжвач оҥа дене леведме. Туврашымат оҥа дене петырыме. Оҥа чылт шемемын да ужарген пытен, южо вере мамыкан регенче кушкеш. Тудо рожым петыра. Йӱран годым вӱдат тувраш гыч чыпча. Йымакше ведрам шындена ыле. А рожым петыраш тептер ситен огыл.
Коҥгамбаке изи тошкалтыш дене кӱзенна. Модмем годым тушеч мыняр гана кӱварваке комдык волен возынам! Но нимат корштен огыл ала-мо. Йошкар тӱсан шун дене кырыме кермычан коҥгамбалне да шӧлдыравалне мыланем тымык вер. Тыште сырен кудалтыше авам деч шылашат лиеш. Тушто ятыр ий изи годым малышна. Кеҥежым веле уремыш лектынна.
Южгунам ковам ден Выльып кочам кумалаш толеденыт. Поснак шыжым, Покро кече годым. Кӱсотыш кошташ тунам чарыме лийын. Мемнан суртышто комбо дене кумалыныт. Пӧртыштӧ нулго укшан чодыра пуш южым авалтен. Комбо вуй ӱмбаке ачам корка дене вӱдым опта, вӱд кӱварваке йога. Теве комбет шулдыржо дене шыр-шор рӱзалтыш – илышаш пытартыш татшым шиже ала-мо, чот гына когоклен колтыш: «Ки-гик, ко-гок!..»
Комбым шӱшкылмеке, ачам йошкар-шем вӱржым ужар кӱмыжыш йоктара. Авам малыме вӱр дене шӱрашан вартышым ышта, изи курика-влакым ямдыла. А кочам ден ачам юмылук воктене чоклен шогат, Юмо деч серлагышым йодыт. Кумалын пытарымеке, кӱктымӧ комбым авызлаш тӱҥалына, но шылже пеш пеҥгыде. Киндыж ден пучымышыжо веле мыланна келшеныт…
* * *
Шерге лудшо йолташем! Шке йоча илышем гыч мый тыйым икмыняр изирак йыжыҥ дене веле палдарышым. Нуным лудын, ала тыят шке чарайолан пагытетым шарналтышыч… Тунам вет сайжат, удажат йыгыре лийыныт гынат, содыки йоча годсо жап – эн пиалан тат. Санденак тыят мыйын семынак каласен сеҥет, шонем: «Йоча жапем – чонем пелен».
Фотом Михаил Скобелевын архивше гыч налме.
Савыкташ Геннадий Сабанцев ямдылен.
