Параньга район Ондропсола ял калык келшен ила, шке кундемжым тӱзатышаш верч кумылын тырша, тӱшка пашашке рӱж ушна.
Лӱмлӧ еҥже-влак дене чаплана
Тиде ял Матародо села деч йӱдвел-эрвекыла ныл километр коклаште верланен. Преданий почеш XVII курым мучаште Йырвӱд эҥер серыш Онтроп коча эн ончыч суртым шынден. Тудын лӱмжӧ денак ялын лӱмжӧ кылдалтын.
Жапше годым калык кок вӱдвакшыште пырчым йоҥыштен, миссионер школ пашам ыштен. 1931 ийыште «Венера» колхозым почыныт. Сар деч вара тӱшка озанлык утларак вияҥын каен, ятыр оралте чоҥалтын. 1950 ийлаште озанлык сай урлык имньым ашныме фермым чоҥен. Тыге тыште тиде пашаче вольык 130 вуй марте ешаралтын. Кугу Ачамланде сарыш 87 еҥ каен, тышечын 44 сӧй пасуэш вуйжым пыштен. Ялыште кумдан палыме еҥ-влак технический науко кандидат, Юлтехын преподавательже Станислав Гордеев, ялозанлык науко кандидат Иван Николаев, драматург Геннадий Гордеев шочыныт.
Кумдаҥеш, тӱзлана
Ял кугу радамыш пура, тысе вич уремыште 131 сурт шотлалтеш, 397 еҥ ила. Коло ий ончычсо дене таҥастарымаште латкок суртлан ешаралтын, тыгодымак калык шӱдӧ еҥлан шагалемын.
У урем-влак шочыныт, пӧрт-влак кызытат нӧлталтыт. Ондак кермыч, вара пеноблок, газоблок дене чоҥеныт гын, ынде утларакше сип панель гыч ыштат. Тыгай йӧн дене оралтым писынрак нӧлтен шукташ лиеш.
Ме ялын старостыжлан ынде ятыр жап ыштыше Эдуард Антропов дене палыме лийна. Тудо кугу еш гыч, иза-шольыжо-влакат тыштак илат. Оралтым тӱшкан, ваш полшен нӧлтеныт. Антропов шочмо кундемжым, ялжым пагала, йӧрата, тудым утларак тӱзаташ кумылан. Ончыч «Знамя» колхозышто, вара «Акашевский» сурткайык фабрикын Ермучаш комплексыштыже тыршен. Канышыш лекмеке, ялысе клубышто кочегарлан ышта. Пелашыже, Жанна Демидовна, ялысе клубышто художественный вуйлатышылан тырша. Эдуард тале сонарзе, тыгак колым кучаш йӧрата. Мутшо почеш, эҥыртоям кучен, эҥер серыште шинчылташ жапше гына шагал. Калыкым поро пашалан кумылаҥден мошта.
Тӱҥ нелылык – паша вер шагал
– Колхознам «Параньгинский» агрофирме дене ушышт, тудыжат пытыш, – каласкала Эдуард Абросимович. – Жапше годым ял калыкна тӱшка озанлыкыште тыршен, тунам самырык-влакат шукын улыт ыле. Ынде паша вер укелан кӧра нуно шочмо пыжашыштым коден каят. Шуко суртышто пенсийыш лекше ача ден ава але шкетын илат. Латкок сурт яра шинча. Но тыгай оралтыжым озаже-влак арун кучат, кеҥежым суртышт ончылно да йыр шудым солен кораҥдат. Кеҥежлан шкештат толыт, даче семын кучат.
Ондропсола сылне кундемеш верланен. Воктенак Йырвӱд эҥер йоген эрта, ял марте да рӱдӧ кужу уремыш асфальтым пыштыме. Пӱртӱс газ дене шукертсек пайдаланат, вӱд пуч дене толеш, тудым шукын пӧртышкак пуртеныт. Уремыште йӱдымат волгыдо, меҥгылашке энергийым аныклыше лампычке-влакым сакалыме. Эшеже тиде куандара: ялыште чапле ФАП-ым чоҥен шынденыт, сандене икымше медполышлан мӱндыркӧ каен толашышаш уке. Тыште тыршыше пашаеҥжат тиде ял гычак. Кевыт пашам ышта.
Тыште илыше-влак шукын Ермучашыште верланыше сурткайык фабрикыш пашашке коштыт. Тыгак фермер Эдуард Соколовын Кӱшыл Осиял фермыштыже тыршат. Шошо гыч шыже марте тиде озанлыкыште паша ешаралтеш, сандене жаплан полшышо-влак тышечынат улыт. Эше Ондропсолаште кок еҥ пилорамым куча. Озашт Владимир Токтаулов ден Алексей Максимов йодмо почеш чоҥышо-влаклан материалым ямдылен пуат. Тыштат тыршыше-влак улыт. Ятыр еҥ оксам ышташ ӧрдыж кундемлаш кудалыштеш.
Теният шуко ыштынешт
– Мемнан тений шуктышаш пашана ятыр, – палдара Эдуард Абросимович. – Ял администраций йоча площадкылан оборудованийым налын ямдылен, ынде тудым шке вий дене вераҥдаш тӱҥалына. Ялыштына, йӱла почеш, ий еда Пеледыш пайрем эртаралтеш. Тидлан лӱмынак сценым ыштыме, кумдыкым келыштарыме. Но сцене йӧрдымыш лектын, тудым пужен ышташ тӱҥалына. Коремым, мландым шӱкен, пӱяленна, тушко колым колтенна ыле. Тыште кол кучымо дене эсогыл таҥасымашымат эртаренна. Но шошо вӱд мушкын колтыш, тудым тений уэш пӱялынена. Тыге йӱштылаш, канаш сай вер лиеш.
Ял калык спортлан моткоч шӱман, санденак чапле стадионым чоҥен шынденыт, лӱмжым Знамям пуэныт. Ме тыште лийна, да картинг дене таҥасымашлан ямдылыме кумдыкым ужна. Тыгак тений ече биатлоным эртареныт. А кеҥежым футбол дене модыт, таҥасымашке вес районла гычат команде-влак толыт. Стадионым йырже жаплан келшыше материал дене печен налыныт. Чапле трибуным чоҥен шынденыт. Тидыжым «Калыкын тӱҥалтышыже» проектлан эҥертен ыштеныт.
Кеҥежым стадионым арун кучат, шӱкым кышкаш лӱмынак контейнерым шынденыт. Тыште веле огыл, ял мучкыжат ик шӱк падырашым от уж. Старостан мутшо почеш, тӱҥалтыште контейнерым вераҥдыме ваштареш шогышо-влакат лийыныт, но варажым умыленыт: арулык кажнылан кӱлеш, тудо шӱм-чоным куандара. Ий еда кундемым тӱзатыме шотышто субботникым эртарат, тушко уло ял калык ушна.
Теният корным шке вий дене ачалаш тӱҥалыт, материалым шке окса дене налыт. Олмыктымо пашашке ялыште тракторым кучышо оза-влак кумылын ушнат.
Ял воктенак памаш-влак лектыт. Иктыже поснак кугу, тушечын вӱд шолын лекмыла коеш. Тений тушко шындышаш пурам ышташ, кумдыкым тӱзаташ палемденыт.
Шке кумылын
Шошо еда эртаралтше тӱшка погынымаште кутырен келшат: кажне сурт ик тӱжем теҥгем тӱшка пашалан ойыра, кевытыш конден пуа. Ачалыме паша тӱҥалмеке, тышечын налаш уто нелылык ок лек.
Тыште марий йӱлам арален кодышаш верч кумылын тыршат. Кумалтышым радам дене эртарат. Карт кугыза-влак Юрий Семёнов ден Иван Васильев калыкым чумырен моштат. Юмылан пуышаш надырым налаш оксам шке кумылын погат. Эсогыл ӧрдыжтӧ илыше-шамычат тыгай кӱлешлан оксаштым огыт чамане.
Ялыште клубым чоҥаш тӱҥалаш проектымат ямдыленыт улмаш, но пазар саман шонымашке шуаш йӧным ыш ыште. Сандене ончычсо ушкал фермын йошкар пусакшым клублан келыштареныт. Тудо кызытат пашам ышта, тыште волонтёр-влак СВО-шко колтышаш сетьым ямдылат. Ты клубышто кеч сценыжат уке, но калык кумылын погына. Вет тыште калык лӱмым сулен налше «Поро кас» фольклор ансамбль репетицийым эртара, концертым ончыкта. Коллективым республик деч ӧрдыжтат сайын палат. Ансамбльын ик эн чулым участникшылан ялын старостыжо Эдуард Антропов шотлалтеш.
Снимкыште: старосто Эдуард Антропов да пелашыже, клубын художественный вуйлатышыже Жанна Демидовна.
Вячеслав Смоленцевын фотожо.
