Мемнан унана – Марий Эл тӱвыран сулло пашаеҥже Алексей Клёнов.
Шочмо вер,
Тый эн шерге улат.
Пеленет чонем дене канем…
Семён Вишневский.
– Алексей Максимович, те ынде тӱрыснек сулен налме канышыште улыда гынат, палем, яра огыда шинче…
– Мер паша деч ойырлен омыл. Тугак С.Г. Чавайн лӱмеш калыкле книгагудо пелен ыштыше «Марий краевед» клубым вуйлатем. Ынде чӱчкыдын, уло кумыл дене сад-пакчашке коштам. Йочам, уныкам-влак куаным кондат. Кажне эр кечым порын вашлиям…
Мемнан илышыштына шукыжо йоча пагыт да еш гыч тӱҥалеш. Мый изинек книга деке шӱман улам, да тачат тудо мыйын лишыл йолташем. Ты шотышто эн ончыч ачамлан таум каласышаш улам. Тыглай тракторист, но воктенже эре книга, журнал, газет-влак лийыныт. Тудым ончен, ты койыш мыланемат куснен. Ачам-авамын каласкалымыштым шарнен, еш историй шочын. Но тушто шуко мом рашемдаш да умбакыже шуяш кӱлын. Мый профессий дене туныктышо улам. Школышто, вара тӱвыра колледжыште пашам ыштыме жапыште кертме семын тӱрлӧ архив материал-влак погалтыныт.
– Шочмо кундемын историйжым шымлымыланат, вес семынже краеведенийлан, шуко жапым ойырен улыда.
– Краеведений сомылышто мылам Марий Эл кугыжаныш архивыште шым ий пашам ыштымем сай шӱкалтыш лийын. Архивын ий еда лекше журналжылан вуйын шоген, шуко учёный да краевед дене чак палыме лийынам, возымыштым тергенам. «Марий краевед» клуб вуйлатыше семын, Киров олаште А.И.Герцен лӱмеш шанче книгагудышто Виче кундемысе краевед-влакын пашаштым шымленам. Тылеч посна архивыштына аралалтше шуко личный фонд-влакым шымлен лектынам. Сандене Марий кундем гыч улшо шагал огыл кумдан палыме еҥ-влак нерген мыйын поян материалем погынен. Нине документ-влак негызеш журнал ден газетлашке, тыгак С.Г.Чавайн лӱмеш калыкле книгагудышто ий еда лекше «Календарь знаменательных и памятных дат» савыктышышке биографий сынан ятыр статьям возенам да кызытат возен шогем.
– «Шкемын родо-тукым вожемым келгынрак рашемдем», – манын улыда ыле…
– Тиде пашамат умбакыже шуем. Тений кум гана Киров оласе кугыжаныш архивышке миен коштынам, кажне гана арня дене пашам ыштенам. Кызыт, мутлан, ачам могырым кугезе кочамын кугезе кочажын лӱмжым палем. Давыд Павыл У Торъял кундемысе мемнан Яраҥмучаш ялыште 1728 ийыште шочын. Ялна кугу огыл, сандене кажне ешын родо-тукымыштым ончен лектынам.Тыгодымак палемдынем: лыпланаш эше пеш эр. Мутлан, авам могырым кугу шымлымаш паша вуча.
Киров олашке кажне коштмо кугу куаным конда. Мыланем нимогай Турций ден Сочи огыт кӱл: тошто кагаз дене шкет кодын, а кастене Виче эҥер воктене йолташ-влак дене пырля коштын, мый чонем дене канем. Южгунам, документ-влак дене шуко шинчылтмеке, тыгай тат толын шуэш, кунам пуйто шижат, кузе тора гыч кугезе-влак шке сугыньыштым пуат: тошто еҥым ида мондо, толедыза, шымлыза, йочада-влаклан палдарыза маныт…
– Кызыт шке родо-тукым вожыштым кычалаш тӱҥалаш кумылан-влак шукын улыт. Но нуно кушко миен эҥерташ але огыт пале. Тыгай-влаклан мом темледа?
– Краеведений, родо-тукым вожым кычалме паша шке еш архивым шымлымаш гыч тӱҥалеш. Кугезе-влак деч кодшо тӱрлӧ документым ончен, радамлен, шымлен лекман. Тыгак верысе администрацийлаште похозяйственный манме книга-влак аралалтыт. Совет жапыште кажне ялын посна тыгай книгаже лийын, нуным ялсовет секретарь вӱден шоген. Тиде пеш кӱлешан, информацийлан поян документ. Чаманаш кодеш, шагал огыл краевед-влак тиде документын акшым огыт пале да кӱлеш семын огыт кучылт.
Варажым кугыжаныш архивлашке лекташ лиеш. Тидлан сайын ямдылалтман. Кызыт кажне учрежденийын шке сайтше уло. Кугыжаныш архив-влакын сайтыштышт тукымвожым шымлыше-влаклан тӱрлӧ полышкалыше пособийым муаш лиеш. Нуным вашкыде да тӱткын лудман-шымлыман. Лекше йодышым вигак рашемдыман. Кок-кум гана архивышке мийымеке, чынжымак краевед шӱлышан еҥ ты пашаш шке чон куатшым пышташ ямде, ятыр ум пален налеш да шуко туштылан вашмутым кычал муэш.
– Те шкеже родо-тукымда дене кылдалтше мо оҥайым пален налында?
– Мутлан, ик кугезе кочам черке документлаште Венедикт лӱм дене возалтын, а колымшо курым тӱҥалтыште Фёдор лӱман лийын. Вашмут семын каласыман: латиндешымше курым мучаште – колымшо курым тӱҥалтыште черке йӱла почеш пуымо южо лӱмым тыглай калыкыште куштылгырак да умылаш лийше лӱм дене вашталтеныт. Тыге, очыни, латин йылме гыч лекше Венедикт мемнан калыкыште лишыл да жаплыме Фёдор (Ведю) лӱм дене алмашталтын.
Вес кугезе кочам Яраҥ уездын Шопкерля (Шуймар-Ивановский) ялыштыже илен. Грамотым пален, ялыште шкетын бакалей кевытым кучен, улан илен. Тачат ялыште тудын кӱ пӧртшӧ шинча. Кум ӱдыржӧ чылан марлан лектыныт, кужу ӱмыран лийыныт. Тиде кугезе кочам раскулачитлыме кашакыш логалын. Туге гынат тукымыштына совет кучемлан да совет жаплан нигӧ шыдым огеш кучо. Тудо пагытым умылен моштыман. Мый, мутлан, 1930-шо ийлаште эн ончыч репрессийым огыл, а индустриализаций, коллективизаций да культурреволюцийлан кӧра шочмо элын чот ончыко кайымыжым ужам.
– Архив дене пашам ышташ полшымо шот дене тендан деке йодын толшо-влак лиеденыт докан?
– Лиеденыт, да мый нунылан, жап шыгырым ончыде, уло кумылын полшаш тыршенам. Шарнем, 2020-шо ий тӱҥалтыште мый декем уста марий журналист да мурызо Раисия Михайловна Данилова тольо. Тудо мане: «Кугырак-влак деч колынам: мыйын Данила кугезе кочам тале салтак лийын, илышыже армий дене чак кылдалтын. Мый, очыни, лӱддымӧ койышемым туддеч налынам. Кузе мылам тудын нерген утларак пален налаш лиеш?»
Мый архивыште аралалтше Сотнур селасе черкын метрический книгаже-влакым ончен лекташ сӧренам. Каласыман, Александр I да Николай I кугыжа-влак жапыште армийым чумырымаште кантонист-влаксай полышым ыштеныт. Кантонист-влак кӧмыт лийыныт? Тиде – самырык рвезе-влак; нуным, шочмекышт, сар пашалан ямдыленыт, да нунын ачашт, ешышт военный ведомство кид йымалне лийыныт. Тунам Россий мучко кантонист школ-влакат улмашыныт. Ик тыгай школ Озаҥ олаште ыштен.
Александр II кугыжам ме реформатор семын палена, тыгак тудо армийын пашашкыже кугу вашталтышым пуртен. Мутлан, кантонист системым пытарен да армийышке всеобщий воинский повинностьым пуртен.
Раисия Михайловнан Данила кугезе кочаже 1881 ийыште ӱдырым налын. Тудын нерген черке книгаште тыге возымо: «Деревни Карамас околодка Чодраял уволенный в запас Армии рядовой Даниил Симеонов…» А шочын Данила 1855 ийыште. Ачаж нерген тыге возымо: «Деревни Карамас уволенный по билету за болезнию кантонист изчеремис крещеный Семён Павлов…»
Тыге лектеш, Раисия Михайловнан Данила кугезе кочажын ачаже кантонист лийын. Тышеч, шонем, тудын Данила эргыже, да тыгак уныкажын уныкаже – Раисия Михайловна Данилова, тыгаяк лӱддымӧ койышан, шке калыкше верч чот шогышо айдеме лийыныт.
Эше ик оҥай лиймаш. Историйыште Анастасия Деомидовна Кедровам тале мер пашаеҥ да марий кокла гыч икымше ӱдрамаш-коммунист семын палена. Шым ий ончыч тудын личный фондыштыжо аралалтше документ негызеш архив журналлан статьям ямдыленам.Тидым пединститутышто кужу жап ыштыше мыйын туныктышем, сарын ветеранже Николай Данилович Паутков пален налын. Ме тудын дене вашлийна. Медведево район Кугу Яшнур ялын эргыже мане: «Ме Анастасия Деомидовна дене ик кундем гыч улына. Шарнем, 1950-ше ийлаште ачам тудын деке олашке икмыняр гана коштын, мутланен. Очыни, тудын дене родо улына.Тидым пален налаш лиеш мо?»
Мый пашалан пижым. Анастасия Кедрован илыш корныжым шымлен, шканем веле огыл шонем, икмыняр изирак почмашым ыштенам. Шке жапыштыже «Марий Эл» газетыште ты шотышто историй науко кандидат Никандр Попов дене иктеш возымына лекте. Документым шымлымеке, тыгай иктешлымашке шуынна: Анастасия Кедрован кочаже да Паутковын кугезе кочаже – тиде ик айдеме: тале марий салтак, Крым сарыште лийше (1853–1856) «служащий в 144 пехотном Каширском полку рядовой Николай Андреев…» ТыгеНиколай Данилович Паутковлан сай пӧлек ышталтын.
Икманаш, тукым вожым шымлымаш – тиде кугезе жапыш миен толмо дене иктак…
Снимкыште: Алексей Клёнов лишыл еҥже-влак дене кугезе кочажын пӧртыштыжӧ.
Фотом Алексей Клёновын архивше гыч налме.
Геннадий Сабанцев ямдылен.



