1941-1945 ийлаште Звенигово район Красногорский посёлкышто Элнет метиз-колодко комбинат пашам ыштен.
Ржев, Моско гыч
Тудым Ржев гыч К.Е.Ворошилов лӱмеш калып (колодко – ред.) фабрике ден Моско гыч фурнитур-пуда заводым Элнет канифоль-шовын заводыш эвакуироватлен кондымеке почыныт. Заводшо 1937 ий гыч Звенигово райпромкомбинат пелен пашам ыштен. Марий АССР Калык комиссар-влакын советыштын пунчалже почеш, заводышто лӱмын цех-влакым келыштареныт, а канифоль ден шовыным лукмым чарненыт. 1941 ий марте тушто скипидарым, хозяйственный шовыным, печке-влакым, олифдыме «сальватор» чиям, мебельым, тӱрлӧ чоҥымо материалым ыштен луктыныт, быт арверым олмыктеныт. Промкомбинатыште тыгак йолчиемлан супинаторым, таганым, пу гыч йолчием пундашым ыштеныт.
1941 ийыште, Ржевым фашист-влак бомбитлаш тӱҥалмеке, тушеч организаций ден предприятий-влакым эрвелыш эвакуироватлаш тӱҥалыныт. Ик эн ончыч Марий кундемыш фабрике директор Н.А.Мальков, механический цех начальник В.Т.Садов, тӱҥ механик Я.И.Карнуп, механический цехын бригадыже, монтажник, плотник-влак толыныт. Варажым эвакуаций пашам директорын алмаштышыже Григорий Николаевич Мартынов шуен.
Мо оҥайже, Ржев фабрикым эвакуироватлаш ончыч ныл вагоным гына ойыреныт улмаш. Тушко 40 пашазе еш пурен. У верыште пашам тӱҥалаш манын, бук гыч 180 тӱжем болванкым пырля конденыт. 1941 ий сентябрь- октябрьыште оборудованийым монтироватленыт, цех-влакым почыныт. пуалтарен коштымо озанлыкым келыштареныт, паша верым ямдыленыт. Кондымо оборудованийжым комбинатыш шупшыкташ имньым кучылтыныт. 1 октябрьыште завод пашам тӱҥалын.
1941 ий сентябрьыште СССР Куштылго промышленностьын калык комиссариатшын приказше почеш, Звенигово райпромкомбинат ден Ржевысе калып фабрикым иктеш ушеныт. Тылеч вара тудо Кугыжаныш Элнет калып фабрике лийын. Директоржылан Н.Мальковым, тӱҥ инженержылан Н.Матвеевым да моло изирак вуйлатышымат палемденыт.
Паша вораҥын
Чыла цехшымак иканаште пашаш колтен огытыл. 5 октябрьыште апшаткудым почыныт. Канифоль-шовын заводын пашаеҥже-шамычым квалификацийыштым вашталтен, у пашалан туныктеныт.
Тиде пагытысе событий-влак нерген предприятийын ветеранже да тудын ик вуйлатышыже Василий Николаевич Соколовскийын шарнымашыже кодын: «Ворошилов лӱмеш Ржевысе всесоюзный кугыжаныш калып фабрике идалыкыште 3 миллион мужыр йолчием калыпым луктын, элыштына тыгай предприятий икте гына лийын. 1941 ийыште Красногорскийын Мушмарий илемыштыже, Кожласола ер воктене, комбинатлан оралтым чоҥымо пашам мучашленыт. Тыге «Кожфурнитура» трестын Элнетысе фабрикыже калыпым ыштен лукшо элысе ик эн тӱҥ предприятийыш савырнен. Варажым оборудований дене пырля эше 115 еш (334 еҥ) толын».
1941 ий октябрьыште комбинат фронтлан икымше пордукцийым луктын – армийлык йолчиемым ургаш калыпым да тудым олмыкташ эше посна калыпым, тыгак эше пу гыч йолчием пундаш ден протез-вкладыш-влакым. Чылаже 264,8 тӱжем мужырым ыштен луктыныт, негызланже пистым кучылтыныт.
Ончыч комбинатыште утларак толшо специалист-влак ыштеныт гын, варажым верысе-шамычат ушненыт. Правительственный заданийым сайын шуктымылан фабрикын тӱҥ инженерже Н.В.Матевевым «Знак Почёта» орден дене палемденыт.
Верысе чодыра «полшен»
Но Ржевысе фабрикын обрудованийжым Красногорскийыште вер укелан кӧра тӱрыс конден огытыл, Краснодарский крайысе Армавирыш, Кострома велке колтеныт. Фашист-влакын Армавирым налмышт деч вара Элнетысе фабрике сырье деч посна кодын, а производствышто тунам тӱҥ шотышто букым кучылтыныт. Калыпым ышташ сар деч ончыч эше карельский куэ дене пайдаланеныт, но тыгай материалже элыште шагал лийын да тудо тӱҥ шотышто мебельым ышташ гына каен. Сандене 1942 ий гыч производствыш жаплан технический вашталтышым пуртеныт: верысе чодыра материалым кучылташ тӱҥалыныт. Чодырам руышо-влак, сайрак куэм ойырен, верысе колхоз-шамычын полшымышт дене имне дене фабрикыш шупшыктеныт. Фабрикын пашаеҥже-шамыч шкештат чодырам ямдылымаште тыршеныт. Йолчиемым ыштыме паша тунам военный заказ семын шукталтын. Пашазе-влак кок смене дене тыршеныт. Кечыште армийлан 3 тӱжем калыпым ыштеныт. А паша куштылгыжак огыл, технологий почеш 70 тӱрлӧ сомылым шукташ пернен.
Илаш йӧным ыштеныт
Пашазе-влак комбинатын посна пӧртлаштыже, «йошкар пӧлемлаште» иленыт. Ржев гыч эвакуироватлалт толшо-влак дене пырля Латвий, Сталинград, Москва воктенысе илемла гычат лийыныт. Пашам ыштышылан 400 грамм киндым пуэныт гын, иждивенецлан – 200 граммым. Икманаш, чылан пырля нелылыкым, тӱрлӧ черым сеҥен, пашам ыштеныт. Тунам ялысе ӱдырамаш-влакымат чодыра материалым ямдылаш мобилизоватленыт. А пырняжым Красногорский деч торасе огыл кумдыкла гыч руэн, терыш оптен, тудым шкак шӱкен шупшыныт. Кожласола ер воктенак зобный манме станций негызеш комбинат пелен эвакогоспитальым почыныт.
1942 ийыште Красногорскийыш Москосо фурнитур-пуда заводым эвакуироватленыт, оборудованийжым, пашазыже-влакым конденыт. Завод йолчием промышленностьлан кӱлешан шпилькым, супинаторым, пудам, йолчием мастар-влаклан тасмам луктын. 1942 ий августышто кок предприятий Элнетысе метиз-колодко комбинатыш савырнен. Тунам тушто 195 эвакуироватлыме еш (515 еҥ) ыштен, 133 икшыве пеленышт лийын. Нунылан чылаштлан паша вер лийын: Кожласолаште, Кӱшнурышто, Пӱмъялыште, Янашплакыште, Мушмарий лесхозын пӧртлаштыже да тӱшкагудылаште иленыт. Кӱчык жапыште кочмыверым, йочасадым, ясльым почыныт. Шошым эвакуироватлыме-влаклан мланде участкылам ойыраш тӱҥалыныт. Комбинатын шкенжын подсобный участкыжат лийын.
Предприятий вияҥын, сай лектышым ончыктен. Сарыш кайыше пӧръеҥ-влакым пелашышт, шочшышт вашталташ тӱҥалыныт. Бук шагаллан кӧра комбинат 162,2 тӱжем калыпым ыштен колтен. Тӱҥ сатужо писте гыч пу йолчием пундаш лийын. Йолчием фабрикылаште варажым ты пундашыш брезентым келыштареныт, тыге кем ден ботинкым ыштеныт. Но тыгай йолчиемым фронтыш колтен огытыл, тушко коваште гыч ыштыме гына каен. А брезент кем ден ботинкым тылыште чиеныт.
Иктышт каеныт, весышт кодыныт
1943 ийыште Ржевым фашист-влак деч утареныт. Сандене калыпым ыштыше специалист-влак мынярынже мӧҥгышкышт каеныт. 1944 ийыште Латвий, Моско кундем гыч толшо-влакат шке декышт пӧртылаш тӱҥалыныт. А южышт Красногорскийышкак кодыныт. Кайыше-влакым верысе специалист-шамыч вашталтеныт, фронтовик-шамычат пашаче коллективыш ушненыт. Предприятий производство кугытым иземден огыл.
Нелырак жап кодшо курымын кудлымшо ийлаштыже лийын. Марий АССР вуйлатыше-влак тунам фабрикын пашажым саемдаш коммунист Борис Мартыновлан ӱшаненыт. Тунам фабрикым уэмден олмыктеныт. Борис Мартыновынак шарнымашыже почеш, мутлан, Ленинградысе «Заря» йолчием фабрике шке сатужым ышташ лач Красногорскийысе калыпым гына налаш кумылан лийын. Совет жапыштат Элнет фабрике уло элнан йолчием промышленностьшылан калыпым ыштен.
А теве пужен ыштыме пагытыште калыплан пу олмеш пластмассым кучылташ тӱҥалыныт. Сандене Марий кундемысе предприятийын сатужлан йодмаш иземын, производстват чыгынен. Кеч варажым тудым куэм сатум ыштен лукмашке кусареныт. Икмыняр жап гыч пашаеҥже-шамыч Красногорскийыште чапланыше автофургоным ыштыше комбинатыш куснаш тӱҥалыныт.
Нина Яналова, краевед
Савыкташ Светлана Носова ямдылен.
Снимкылаште: Элнет комбинатын пашаеҥже-влак (1950 ий); Красногорскиий посёлкышто Кугу Отечественный сар годым колышо Элнетысе метиз-колодко комбинатын пашаеҥже-влаклан памятник (2025 ий).
Н.Яналован еш архивше гыч фото-влакым «Марийский архивный ежегодник» (2025 ий) савыктыш гыч налме.
