Чылажымат жапыштыже ыштыман

Марий Элыште 28 сентябрь гыч 4 октябрь йотке Шӱмлан тӱткышым ойырымо арня эрта. Тудо 29 сентябрьыште палемдалтше Шӱмын тӱнямбал кечыжлан пӧлеклалтын.

Вӱр коштмо системе дене кылдалтше чер колымын ик эн тӱҥ амалжылан шотлалтеш. Республикыштына тудо кажне ийын 1 тӱжем утла еҥым илыш гыч наҥгая, Российыште – кече еда 2 тӱжем утлам. Теве молан «Здравоохранений» национальный проект ден тазалык аралтыш аланын чумыр системыже лачшымак вӱр коштмо системын черже ваштареш кучедалмашке виктаралтыныт.

Вӱр коштмо системын кумдан шарлыше чержылан шотлалтыт:

— шӱмын ишемический черже (ты шотыштак миокардын инфарктше, вӱрын начарын коштмыжо, шӱм ритмын пужлымыжо);

— вуйдорыкысо вӱргорнын чот локтылалтмыже (ты шотыштак геморрагический да ишемический инсульт);

— периферический вӱргорнын черже (ты шотыштак йол ден шӱйысӧ вӱргорнын ситыдымашышт);

— шӱм чер (айдеме черлак шочеш але вара черлана);

— вӱргорно дене кылдалтше моло чер (ты шотыштак шодо вӱргорнын тромбоэмболийже).

Инфаркт ден инсульт вӱр коштмо системын ик эн кумдан шарлыше да лӱдыкшӧ чержылан шотлалтыт. Рашрак палемдаш гын, миокардын инфарктше – тиде шӱм чогашылын некрозшо (пытымыже), тыгеже органышке вӱр начарын толмылан але йӧршын толын кертдымылан кӧра лиеш. Вӱрчуҥга вӱргорным тичмашнек але ужашын петырен кертеш.

Инсульт вуйдорыкысо вӱргорнын петырналтмыжлан але пудешталтмыжлан кӧра лиеш. Тыгодым вуйдорыкысо южо ужашыш вӱр толмым чарна але начарын толеш.

Черланен кертме модифицироватлыме огыл амал:

• наследственность. Липид алмашталтмаш чӱчкыдынжӧ генетике дене кылдалтын;
• гендер ойыртем. Ӱдырамаш-шамыч, тылзашын толмым чарнымешкыже, гормон фонын полшымыж дене гипертоний гай чер деч аралыме улыт. Пӧръеҥ-влакын тыгай аралтышышт уке, да нуно вӱргорно давленийын «модмыжлан» кӧра чӱчкыдын орланат.

Черланен кертме модифицироватлыме амал (тудым тӧрлаташ лиеш):

— уто нелыт, кӱжгӧ кыдал. Медицине велым шотлен лукмо почеш, ӱдырамашын кыдалже 88 см деч кӱжгӧ лийшаш огыл, пӧръеҥын – 102 см деч;

— шагал тарванылмаш. Гиподинамий капкыл нелытым погаш амалым ышта;

— алкогольым йӱмаш. Тиде койышлан кӧра шӱм да вӱргорно дене кылдалтше тӱрлӧ чер вияҥеш;

— шинчалым утыждене кочмаш. Тидлан кӧра вӱргорнын тонусшо кугемеш, лывыргылыкше йомын толеш, органлаште вӱр начарынрак коштеш;

— кочкыш. Поснак удалан вольык коян кочкыш шотлалтеш, тудо атеросклеротический пышкемлан шочаш амалым ышта;

— тамакым шупшмаш. Никотинын зиянже вӱргорнышто шӧн шупшмо, лывыргылык иземме да давленийлан кугемме дене палдырна;

— стресс. Тудлан кӧра симпатичный манме нерве системе чолгаҥеш, организмын чыла системыже тарвана. Чыла тиде вӱргорнын лывыргылыкшым пытара да давленийлан кугемаш амалым ышта;

— омо. Нерым коргыктен малыме годым оҥ клеткыште да мӱшкырыштӧ давлений кугемеш.

Шӱм ден вӱргорным аралаш манын:

1. Диспансеризацийым эртыман. Тудо черым вияҥаш тӱҥалме йыжыҥыштак рашемдаш да жапым шуйкалыде эмлалташ тӱҥалаш йӧным ышта.
2. Уда койыш деч кораҥман. Эн ончычак тамакым шупшмым кудалташ кӱлеш, алкогольым шагалрак йӱман.
3. Спорт дене кылым кучыман. Суткаште кеч 30 минут писын кошташ гын, шкемшижмаш палынак саемеш, организм тичмаш куат дене пашам ышташ тӱҥалеш.
4. Чын кочман. Шагал шинчалан да коян кочкыш шӱм чер дене черланен кертме лӱдыкшым палынак иземда.