Чоным почын мутланаш гын…

Марий Элыште 5 гыч 11 октябрь марте Психический тазалыкым аралыме арня эрта.удо 10 октябрьыште палемдалтше Психический тазалыкын тӱнямбал кечыжлан пӧлеклалтын.

Стресс – тиде организмын иктаж лӱдыкшылан але утыждене кугу нагрузкылан шкешотан вашмутшо. Тыгодым шӱм чӱчкыдын пыртка, тӱткыш пӱсемеш, аралалт кодаш полшышо моло механизм виянрак пашам ышташ тӱҥалеш. Чыла тиде кӱчык жапыште огеш эрте, кужун шуйна гын, айдемын куатше пыта, да тазалыкше лунчырга.

Хронический стресс годым айдеме чарныде гаяк тургыжлана, кумылдымо коштеш да чӱчкыдын шортеш, тыгак начарын мала, чогашылже корштымылан, кочкышым шулыктарыме пашан пужлымыжлан, вӱргорно давлений кӱзымылан да тулеч моло ситыдымашлан вуйым шиеш. Тыгай годым психиатрын полышыжлан эҥерташ кӱлеш.

Ӱлнӧ палемдыме ситыдымаш-влак кокла гыч иктаж-кудыжо кок арня але тылечат кужу жап тургыжландара гын, ончыкыжым кузе лийме шотышто шоналташ темлем:

— нойымо каналтыме деч варат ок эрте;

— писын аздаралтыда, шыдешкен кудалтеда, чонда пустаҥше гай чучеш;

— тӱткыш ок сите, вуй «кӧршӧк» гай;

— начарын маледа (омо уке, эр помыжалтыда, пеҥгыдын огыда мале);

— аппетит вашталтын (шагал але утыждене шуко кочкыда);

— амал деч посна гаяк вуй коршта, шӱй ден туп тургыжландарат, шӱм чӱчкыдын але шуэн кыра;

— стрессым ушештарыше ситуаций ок келше але, мӧҥгешла, тудын нерген шуко шонеда.

Чыла тиде пашам ышташ, тунемаш, лишыл еҥ-шамыч дене кылым кучаш мешая гын, лучо профессионалын полышыжлан эҥерташ.

Стресс годым шкан шкеат полшаш лиеш. Тиде йӧн терапийым ок алмаште, но шкемшижмашым мыняр-гынат саемда:

1. Шӱлышым ончыч тыглай, вара эше ик гана кӱчыкын налза да келгын шӱлалтыза, тидым 3-5 гана ыштыза. Вес йӧн 5-4-3-2-1: ужмо 5 арверым, кучаш лийме 4 настам, колмо 3 йӱкым, шижме 2 ӱпшым да 1 тамым каласыза. Тиде тӱткышым кызытсе жапыш пӧртылта да ӧрткымым чактара.

2. Стресс годым кугу цельым шындаш неле. Тидымак шотыш налын, кечым «кынелаш, ик чукыр ужар чайым йӱаш, ик серышлан вашешташ» кӱчык ошкылан радам дене эртарыза. Шкем эскераш, палемдыме изи задаче-влакым шуктен толаш гын, вийдыме улмо шижмаш чакна.

3. Кечыште 20-30 минут писын коштмо, куштымо але пӧртым эрыктыме дене стресс гормоным палынак шагалемдаш да кумылым нӧлталаш лиеш. Тидым кажне кечын але кечеш эсогыл икмыняр гана ыштыза.

4. Тургыжланымым вияҥдаш огыл манын, воткылысе уверым чӱчкыдын ида терге. Тидым поснак малаш вочмо деч ик-кок шагат ончыч шотыш налза.

5. Лишыл еҥ дене мутланыме деч вара кортизол мыняр-гынат шагалемеш. Чоным почаш неле гын, иктаж сообществын але психологын полышыжлан эҥертыза, шокшо линийышкат йыҥгыртен кертыда.

6. Эре ик жапыште малаш возаш да мален кынелаш, кечын кокымшо пелыштыже рацион гыч кофе ден алкогольым кораҥдаш, сайын кочкаш гын, нерве системе пеҥгыдемеш.

Южо йӧн ик жаплан веле лыпландара, а южгунам эшеат тургыжландара. Тиде:

• алкоголь ден психоактивный вещества. Нуно кумыл дене «модыт» да омым локтылыт;

• пеҥгыде диете ден шужымаш. Стрессым чытыше организм тугакшат шуко куатым кучылтеш;

• шкем кидыш налаш тӧчымаш да тургыжланымым нимоэш лукмаш. Тиде капкылын реакцийжым сорлыклаш ок полшо.

Тыгай годым специалист деке каяш кӱлеш:

— ситыдымаш кок арня гычат ок эрте да илаш мешая;

— шкан але вес еҥлан зияным ышташ шонымаш лектеш;

— шкан полшаш тыршыме годым утыр тургыжландара але кумыл чот вола;

— панический атаке лектеш, уда шарнымаш толеш, ала-мо деч лӱдмӧ шижмаш вияҥеш.

Специалистлан стресслан кӧра кумыл волымо, тургыжланаш тӱҥалме нерген ойлаш ӧрман але вожылман огыл. Тудын полышыжлан мыняр ондак эҥертет, тунар писын йол ӱмбак шогалат.

Психический тазалыкын тӱнямбал кечыже – тиде шке дене шке, лишыл еҥ-шамыч дене, коллективыште чон почын мутланаш амал. Психический тазалыкым эскерымаш – сай койыш, тудо кочкыш да омо семынак кӱлешан.

Павел ФАДЕЕВ,

Марий Эл Тазалык аралтыш министерствын тӱҥ психиатрже.