1-10 октябрьыште Йошкар-Олаште, Э.Сапаев лӱмеш опер да балет академический театрыште Андрей Эшпай лӱмеш VI опер искусство фестиваль эрта.
– Республикыштына илыше-влак кугу кӱкшытыштӧ чапланыше артист-влакын мастарлыкыштым ужын кертыт. Йӱла почеш мемнан дене Российысе Большой театрын, тыгак «Геликон опера», Михайловский да Мариинский театр-влакын шӱдырышт образым чоҥат, кумдан палыме, тӱнямбалне чапланыше да хитыш савырныше опер произведений-влакым йоҥгалтарат, – палемден Марий Эл правительстве председательын алмаштышыже – тӱвыра, савыктыш да калык-влакын пашашт шотышто министр Константин Иванов журналист-влак дене вашлиймаште.
Сымыктыш пайремын тӱҥ событийжылан композитор Эллина Архипован «Алдиар» оперыжым шотлыман. Сценылан кумдан палыме режиссёр Михаил Панджавидзе ямдылен, сценографийым художник Гарри Гуммель ыштен, дирижёр – Григорий Архипов.
– Национальный спектакльым ятыр олаште, йотэлыште шынденам. Моткоч кужу жап Татарстан, тыгак Беларусь, Казахстан театрлаште тыршенам. Финн-угор тӱшкаш пурышо йылме дене икымше гана пашам ышташ логалын. Ум пален налаш эреак оҥай: палыдыме йылме, вестӱрлӧ тӱвыра, у шонымаш, – каласен Михаил Панджавидзе. – Икымше постановко деч вара тудым ме изишак вашталтенна: семмастар музыкым ешарен возен, вес семын мучашленна.
Композитор Эллина Архипован Марий кундемнан эртен толмо корныж дене кылдалтше опержын премьерже икымше гана 2001 ийыште лийын.
– Коло вич ий эртымеке, «Алдиарым» уэш сценыш лукмым кугу событийлан шотлыман. Театрнан труппыжо виян, садлан кажне постановко ушеш лакемалт кодеш, – каласен театрын художественный вуйлатышыже Константин Иванов. – Постановкышто тыгак Палантай лӱмеш тӱвыра да сымыктыш колледжын Национальный гимназийжын тунемшыже-влак, Искандаров лӱмеш капелле, театрын хоржо, солистше да оркестрже деке «Чинчывий» ансамбльын кӱслезыже-влак мастарлыкышт дене ушненыт. Чынжымак, тыгай чапле произведений дене марий музык тӱня кугешнен кертеш.
Оперыште действий XVI курымышто, Иван Грозныйын Марий кундемым Руш кугыжанышыш ушнымо жапыште, эрта. Спектакль марий-влакын кӱсотышто тӱшкан кумалме сӱрет дене тӱҥалеш.
Черке йӱлам шуктен илыше сонарзе Алдиарын Пӱртӱс юмылан кумалше онаеҥын ӱдыржӧ Тявим йӧратымаш теме йошкар шӱртӧ семын шуйна. Шижмаш ылыжмеке, трукышто пыта, тидлан марий калыкым ӧкым тынеш пуртымо амалым ышта. Кок йӱлам шуктен илыше-влакын ваш шогымышт шонаш тарата. Режиссёр-постановщик Михаил Панджавидзен палемдымыж почеш, кажне кугыжанышын историйыштыже сайжат, кочыжат ятыр лийыныт. Тидым ме шарнышаш да, ончычсым аклен, кызытсе да ончыкылык илышыште тунамсе гай йоҥылышым ыштышаш огынал.
– Ме палена, тӱрлӧ йӱлам шуктен шогышо-влак коклаште умылыдымаш лектеш гын, сеҥыше ден сеҥалтше нигунам огыт лий. Меат ты постановко гоч теве мом каласаш шоненна: айдемылан илашыже ӱшан кӱлеш, а тудо лиеш тунам, кунам йӧратымаш лиеш, – журналист-влак дене вашлиймаште рашемден постановкын режиссёржо.
Оперыште марий калык муро, преданий дене пырля тыглай мутланымашат, хор дене мурымашат шуко йоҥгалтын. Тӱшка сценыште сонарзе, монах, Васликува ден Васликугыза-влакын выступатлымышт годым могырлан копыж-ж чучын. Семмастар партитурышто чылажымат чаткан да моштен келыштарен. Артист-влакын, поснак Валерия Баландина (Тяви), Екатерина Одайкина (Сули) тале йӱкышт дене муралтымышт да образыш келгын пурымышт, рольым мастарын модмышт дене шокшо кидсовышым суленыт. Кушеч тынар мастарлык, вий-куат?! А марла возымо текстым нунылан кунар тунемман?!
– Репертуарыштына тӱрлӧ йылме дене постановко уло, сандене чылажымат тунемаш логалеш. А тиде гана марий шомак-влакым чын лудмо да каласыме, мутпералтышым чын шындыме шотышто концертмейстер Екатерина Семёновна Митрофанова кугу пашам шуктен, тыгак семмастар Эллина Анатольевна, дирижёр Григорий Архипов эреак пеленна лийыныт. Театрыште тыршыше марий артист-влак Светлана Сушкина, Олег Логинов, Эльвира Гурьева да молат чот полшеныт. Чылалан кугу тау, – палемдышт постановкышто модшо артист-влак.
«Алдиар» – марий музыкальный театрын илышыштыже сценыш марла лукмо кумшо опер. Калыкнан эртен толмо корныжо, йӱлаже да тӱвыраж дене кылдалтше произведенийым республикнан шӧртньӧ фондшылан шотлаш чыла амал уло.
Аклыммут
Зоя Дудина, Марий Элын калык писательже:
– Мый «Алдиар» оперым йӧратем. Марий поэт Гани Гадиатовын серыме либретто калык йылме дене келыштарыме. Тыште тунар сылне калык мурым Эллина Анатольевна шыҥдарен. Тявин, Алдиарын, ӱдыр-влакын, хорын йоҥгалтарыме кажне муро – марий тӱвыран шӧртньӧ поянлыкше. Ынде тыге возен кертше авторна уке гаяк.
«Алдиар» кокымшо гана шындалтын. Жап эртен, тачысе илыш мыланна темлен вес сынан Алдиарым. Кум ужаш гыч кок ужашым ыштыме дене, режиссёр Михаил Панджавидзе оперысе йодышым калык деке утларак пӱсын шуктен, шонем. Юмылан ӱшанымаш, йӧратымаш – тиде курымашлык йодыш. Тӱрлӧ калык коклаште тӱрлӧ йӱла, йылме, умылыдымашлан кӧра еҥ-влак икте-весым йӱштын ончат, тидлан кӧра ӱчашымаш, сар-влак ылыжыт. Мланде ӱмбалне Айдеме чон верч кугу кредалмаш эре каен шога. Кузе тыгай деч утлаш? Вашмутым ме Сулин мучаш монологыштыжо колына. Тыныслын, эрыкан лийын илашлан кӱлеш шке юмылан ӱшанаш да йӧратен мошташ.
Алевтина БАЙКОВА
Ласточкинан фотожо
