Александр Петрушин, Киров область, Вӱрзым район, Тӱм-Тӱм ял
Шурма районым Нижегородский край Нолин округышто 1929 ийыште ыштыме. 1930 ийыште округ-влак петырналтыныт, да район вигак край кучемын вуйлатымашкыже куснен.
1932 ий 20 январьыште Шурма районым петырыме, а тудын мландыжым Малмыж ден Вӱрзым район-влак коклаште шеледыме.
1935 ий 23 январьыште Шурма районым Киров край (1936 ий гыч – Киров область) кӧргыштӧ уэш ыштыме.
1945 ий 5 февральыште Шурма районын икмыняр мландыжым Рожкин районыш пуымо.
1955 ий 30 сентябрьыште Шурма районыш петыралтше Рожкин районын икмыняр кумдыкшым пуымо.
1959 ийыште Шурма район петырналтын, а тудын мландыжым Малмыж ден Вӱрзым район-влак коклаште шеледыме.
Изак-шоляк фольклорист-влак
«Марий Эл» газетым лудшо-влаклан мый Киров область гыч изак-шоляк марий фольклорист-влак Бердниковмыт, Алексей Михайлович ден Василий Михайлович, нерген кӱчыкын каласен пуынем. Нуно кызытсе Вӱрзым район Шурмучаш ялыште шочыныт. 1930-шо ийлаште Марий кундемыште иленыт.
Василий Матвеевич 1909 ийыште шочын, Кугу Отечественный сарыште кредалын, 1943 ийыште фронтеш колен. 1938–1939 ийлаште Марий АССР-ысе Косолоп, Виче велнысе Вӱрзым да Шурма районлаште марий фольклорым, шукыжо йомакым, поген. Шурма районышто гына индеш каласкалыше деч 85 йомакым возен налын. Эн шуко йомакым (42) «Красный воин» колхоз гыч 1883 ийыште шочшо Яков Матвеевич Филиппов каласкален. Туддеч посна йомакым каласкаленыт: Василий Иванович Богданов (5), Иван Васильевич Захаров (1), Николай Захарович Бердников (5), Любовь Никитична Бердникова(9) – чыланат Шурмучаш ял гыч лийыныт. Тыгак Кӱснур гыч 1875 ийыште шочшо Никита Степанович Токманов, Николай Егельдин, Васькансола гыч Мария Андреевна Эткеева, Шурмарий гыч 1899 ийыште шочшо Семён Демидович Акмазиков ойленыт.
Алексей Матвеевичше 1908 ий 17 сентябрьыште шочын, 1937–1939 ийлаште Вӱрзымысӧ фельдшер школышто туныктен. 1939–1941 ийлаште МарНИИ-н историй секторжын пашаеҥже, директорын алмаштышыже лийын. Алексей Бердниковын фольклорым погымаште вуйлатышыже-влак Ксенофонт Четкарёв ден СССР Науко академийын Этнографий институтшын пашаеҥже Николай Андреев лийыныт. Алексей Матвеевич Виче кундемысе марий-влак деч марий историй нергенат йодыштын. Академик Дмитрий Зеленинын аклымыж почеш, Алексей Бердниковын марий-влакын куснен толмышт нерген возен налме каласкалымаш «марий калыкын акрет годсо историйжым рашемда».
Шурма районышто материалым тудо Шурмучаш, Кӱснур, Васькансола, Бобсе, Мамашъял, Шурмарий, Вичемарий, Нолӱмарий,Тӱм-Тӱм яллаште поген. 1932 ийыште 42 преданийым возен налын. Эн шуко преданийым Шурмучаш ялыште каласкаленыт. 13 еҥ деч тудо 21 преданийым, тыгак историй нерген каласкалымым, муро-влакым поген. А Шурмарий ял гыч Семён Демидович Акмазиков 13 преданийым каласкален. 1940 ийыште Алексей Бердников 23 еҥ деч 68 преданийым возен налын. Эн шуко преданийым адакат Шурмучаш ялыште ойленыт – 9 еҥ каласкален. Фольклорист чылаже 110 преданийым возен налын.
«Шуҥго марий», «вӱдтӱр марий»…
Шурма марий-влак нерген Алексей Матвеевич 1939 ийысе отчётыштыжо тыге серен:
«Шурма марий-влак шкеныштым «вӱдтӱр марий» маныт. Нуно судно коштмо Виче эҥер лишне илат. А моло марий-влакым (мутлан, Марий Турек, Косолоп, Шернур велысым) «шуҥго марий» манын лӱмдат. Тидыже кукшо, вӱддымӧ вершӧрыштӧ, кугу эҥер деч тораште илыме улмым ончыкта. Шурма марийын йылмыже олыкмарий да эрвелмарий деч пешыже ок торло, но кутырымаште ойыртем уло. «Шуҥго» марий лӱм мутын шукыжым ончыктымо годым «шамыч» мутым ешара, а Шурма марий – «лак» мутым. Шурма марий «тинь, минь» манеш, Шернур велне «тый, мый» маныт. «Шуҥго» ӱдырамаш вуйышкыжо шымакшым чия, а Шурма вате – лапка калпакым.
Шурма ден Шернур марий-влак ӱдырамаш да пӧръеҥ чием денат ойыртемалтыт. Тӱр, сӧрастарымаш да молат – шкеныштын.Тылеч посна Шурма марий-влак, да чыла «шурмак-влакат», чодырам шоло дене волтымо годым эҥер деч ӧрдыжто илыше марий-влак деч чулымлыкышт, писын тарванылмышт дене талырак лийыныт. Очыни, тышечак «шуҥго марий» ден «вӱд марий» ойлымо лектын. Эшеже Шурмасе шолым волтышо-влак ты пашам шуктымо годым тидлан тунемдыме, мыжыкын тарванылше, вӱдыш шуҥгалтше еҥ-влакым тыге лӱмденыт.
Шурма марий-влак Шернур велысе деч тыгак муралтен колтымышт, муро семым шуйдарымышт денат ойыртемалтыт. Муро семышт нунын моткоч шкешотан.
Октябрь революций марте нине районлаште илыше-влакын мландышт шагал лийын, шуко еҥже, чодыра промышленник-влаклан тарлалтын, чодырам ямдылымаште да шолым волтымаште тыршеныт, тушко марий-влак тӱшка артель дене каеныт. Шке ялышкышт уржа-сорлам эртараш гына толыныт, тунамжат чыланжак пӧртылын огытыл. Кресаньык пашам шоҥго ден ӱдырамаш-влаклан шукташ пернен…»
Возен налмаште лачак Шурма районлан гына келшыше йылме ойыртемым ужаш лиеш. Мутлан, сӱаным тыште «сар-маре» маныт, окнам – «тӧрза»…
МарНИИСК-н (рушла аббревиатур: Марийский научно-исследовательский институт социалистической культуры. – Ред.) пашаеҥже-влак 1936 да 1938 ийласе экспедиций годым пален налыныт: тиде кундемыште, моло дене таҥастарымаште, калык творчестве утларак вияҥше лийын. Тиде шотышто поснак Тӱм-Тӱм ял ончылно шога, аспирант Ксенофонт Четкарёв тудым «муро памаш» манын.
Погымо материал гыч 80 процент нарыже Шурма районлан логалеш, молыжо – Вӱрзым районлан. Тыште адакат Тӱм-Тӱм ялымак палемдыман. Шурма район олыкмарий-влакын тӱҥ кундемлашт деч изиш ӧрдыжтӧ верланен. Тыште утларакше руш-влак илат, марийже 18 процентымат ок эрте.
Нунын преданий ден легендышт ойлат: Шурма марий-влак акрет годым Юл эҥер лишне Озаҥ воктене иленыт. Нуным Озаҥ ханстве темден, сандене Шурма, Вӱрзым да Кильмезь кундемыш шылын толыныт. Саде преданий-влакак ойлат: тыштыже одо-влак иленыт улмаш, марий-влак нуным шыгыремден луктыныт, шкеныштын посна княжестве манмыштым ыштеныт. Марий-влакын лувуйышт (князьышт) лийын, нунын шкеныштын вуйлатыме органышт улмаш. Тидым адак преданий-влак палдарат.
Озаҥым Иоанн Грозныйын сеҥен налмыже, марий-влакым руш кугыжанышыш ушымыжо нерген каласкалыше преданий-влакат оҥай улыт. Изак-шоляк Бердниковмытын возен налмаштышт марий-влакын тылеч варасе илышышт нерген ойлышо преданий-влакат улыт.
Савыкташ Геннадий Сабанцев ямдылен.
Снимкыште: Алексей Матвеевич Бердников; Алексей Матвеевич Бердниковын паша тетрадьше.
Фотом Александр Петрушинын архивше гыч налме.
