«Ала почётан званийда уло?» йодмемлан Шернур район Койсола тӱҥ общеобразовательный школышто шуко ий тыршыше уста туныктышо-влак кокла гыч иктыже – Анатолий Шабалин – мыланем лач тыге ласкан вашештыш.
Каласыш ласкан, но пеҥгыдын – пӧръеҥ семынак. Ты тунемме верыште Анатолий Фёдорович йоча-влаклан химий ден биологий предметлам 1993 ий гычак туныкта, а чылаже туныктымо пашаште тудо – 43 ий. Чыным ойлаш гын, кызытсе жапыште школлаште туныктышо пӧръеҥ-влакым, манмыла, парня дене шотлаш лиеш. А вет шке жапыштыже, революций деч ончычсо Российыште, туныктышо пӧръеҥ профессийлан шотлалтын, гимназийлаште 100 наре процентше лач нуно лийыныт. Тидыже теве мо дене кылдалтын: тушто университетым тунем пытарыше-влак гына туныктен кертыныт, а кугыжан Российыште университетыш ӱдырамаш-влакым налын огытыл.
Калык школлаштат (церковно-приходскойышто, земскийыште, оласе училищылаште)1880 ийыште 80 процентше пӧръеҥ-влак лийыныт. Кугу Отечественный сар деч варат фронт гыч пӧртылшӧ-влак туныктышо-шамыч радамыш ушненыт.
Но таче йӧршеш вес сӱрет: самырык тукымлан образованийым да воспитанийым пуымаште шукыжым ӱдырамаш-влак тыршат, школ директорын сомылжат шукыжым лач нунын кидыште. Конешне, ӱдырамаш-влаклан вуйым савыман, но кызытсе туныктышо пӧръеҥ-шамычымат палемден кодыман, а ӱмыр мучко школышто пашам ыштышым гын – поснак.
Анатолий Фёдорович тиде кундемыштак шочын-кушкын, Койсола школыштак шинчымашым поген.
– Тунам школыштына 250 йоча тунемын, – ойла уста туныктышо. – Мемнан гына классыште 30 икшыве лийын. Нунын кокла гыч шукынжо Торъялыш, Марий Турекыш умбакыже тунемаш каеныт. А мый олаш миен тольым, но шот ыш лекат, идалык наре колхозыштына пашам ыштышым, вара – армий. Армий гыч толмеке, Марий кугыжаныш университетын биологий-химий факультетышкыже тунемаш пурышым.
Анатолий Фёдоровичлан нине предмет-шамыч школышто тунеммыж годымак моткоч келшеныт, химийже – поснак. Тунам шинчымашым Морко кундем гыч толшо туныктышо Анатолий Александрович Иванов пуэн. Туныктымыжо туге келшен, эсогыл тудын Лажъял школыш пашаш кайымекыже, рвезе почешыже ты тунемме верышкак куснен да тыге 9-ше да 10-шо класслам тушто тунем пытарен: Шернур посёлкыш огыл, а Лажъялыш коштын.
Марий кугыжаныш университет деч вара Анатолий Фёдорович Марий Турек район Марий Пыламарий школышто идалык пашам ыштен. Но, вер лекмеке, Койсола школышкыжак пӧртылын.
«90-ше ийласе ден кызытсе жапысе тунемше коклаште ойыртем уло мо?» йодышемлан кугу опытан педагог тыге вашештыш:
– Уло. Кызыт рушла каласаш гын, йоча-влак «продвинутый» улыт. Кидыштышт – смартфон. Йодышым пуэтат, тыманмеш вашештат: смартфонышто интернет полшымо дене кычал муыт. Нунын дене кызыт викторинымат эртараш оҥай огыл. Вашешташыже вашештат, но тольык шарнаш огыт тырше. Экзаменыште смартфон ок лий вет… Мый тидым нунылан эре ойлем.
Анатолий Фёдоровичлан – 67 ий, сулен налме канышыште улшылан шотлалтеш. Шкеже ты шотышто шыргыжеш: «Школ директор пашам «ыштыкта». Паша гыч кайынемат ыле, но мӧҥгыштӧ пундышла мом шинчем?»
Мутланыме годым туныктышын «Школ деч вара олаш миен тольым, но шот ыш лек» манмыже ушыштем пӧрдӧ, санденак ты шотышто йодышым пуыде шым керт. Вашмут тыгай лие:
– Школышто туныктышылан ышташ тӱҥалам манын шоненат омыл. Шуко тӱрлӧ профессий нерген шонкаленам. Школышто тунемме годым драмкружокыш коштынам: мыскара сценым да мойн ончыктылаш, калыкым воштылташ – тыгай моштымашем лийын. Лажъял школышто пионервожатый «Тыйын артист талант уло. Театральныйыш тунемаш кайы» манын. Кайышым олаш, Шкетан театр деке. Тудын йырже коштын савырненам… «Понятий» манмет уке – артистлан Шкетан театрыште туныктат манын шоненам. Театрын омсажым почаш толашем – ок почылт, вес омсам почам – уке… Театр йыр кок ала кум йырым ыштышым да мӧҥгеш ялыш кайышым. Кумыл волыш… Корным мылам иктат ончыктен огыл: кушко кайыман, кунам, куш пурыман … Ачам ден авам тунам туманлат ыле, «Артист – паша огыл» маныныт, а мый виешак лектынам да каенам… Варажым ик жап шкенан ялысе ансамбльыш коштым. Тунам пӧръеҥ-влакын ансамбльыштым погеныт ыле. Чебоксарыш миенна, Йошкар-Олаште да моло вере выступатленна.
Туге гынат Анатолий Фёдорович туныктышо лиймыжлан ок ӧпкеле, уке гын тынар ий йоча-влак дене пашажымат ыштен ок керт ыле манын каласаш гына кодеш. Тугеже тудын шонымаштыже туныктышо кӧ тыгай, могай тудо лийшаш?
– Тиде йодыш неле… Туныктышо – йочалан шинчымашым налаш полшышо айдеме. Шинчымашыжым нунылан книга пуа, книгам лудын, тушто шинчымашым налын лукшаш улыт, а туныктышо нунылан тидым ышташ полша. Таҥастараш гын… Коремыште кол уло, тиде колым кучен лукташ опытан айдеме полша: кузе кучыман, мом шотыш налман да молымат умылтара. Кунам туныктен шукта – айдеме тидым шке ышта. Мемнан паша, – шинчымашым учебник гыч луктын налаш полшаш. Тунемше книгаште возымым каласкалышаш огыл, а тудо тушеч шканже пайдале шинчымашым луктын налшаш, – каласыш опытан туныктышо.
Г.Кожевникова
Авторын фотожо.
