Историйыште «Тӱнян шым ӧрыктарышыже» («Семь чудес света») улмо нерген чылан палена, очыни. Ятыр памятникше илен-толын йомын, а южышт кызыт мартеат аралалт кодыныт. Мутлан, Египетыште верланыше пирамиде-влакымак налаш, тачат шогат, тачат нуным ончалаш турист-влак чыла велым мият.
Мыйын шонымаште, ӧрыктарышыже кажне марий илемыштат шуко. Историйлан шерге семын кодшо памятник-шамычат уке огытыл. Шочмо кундемнам шымлыманак, тудын нерген кумданрак палдарыман, вет оҥай историй-влакым шарныше ийготан еҥ-шамыч шагалемын толыт.
Поян Пашкин лӱмеш алан
Мемнан ялыштат оҥай объект-влак лийыныт да кызытат улыт. Ялна деч касвелыш вич уштыш öрдыжтö ожно чодыра коклаште куклен налме лучко гектар кумдык пасу лийын. Тудым кызытат «Пашкин алан» манына. Южышт «Кугу алан» ойлат. Революций деч вара тиде алан колхоз пасуш савырнен, варажым совхоз тушан шурным ÿден. Илен-толын, ӱдымым чарненыт. Кöжӧ тушто шудым солен, а южо ял гыч кÿтÿмат коштыктеныт. Ынде «Пашкин аланым» олян гын чодыра налеш: куэ, шопке, олмапу-влак кушкыт. Олма шуко лиймылан кöра, маска-влак тушко кошташ тунемыныт, кажне ийын нуным чотак тодыштыт.
Палашлан: ожно ты кундемысе Шопкер ялыште пашалан пеш уста поян Пашка манын лӱмдымӧ марий илен. Эсогыл ялым кучен. Верысе Ӱрÿш коремыште, эҥер пелен, вӱдвакшыжат лийын. Ожно вӱдшӧ сайын йоген гын, кызыт эркын кошка.
«Кугу корно», вӱдвакш
Тиде кугу чодыраштак «Кугу корно» манме вер уло. Кугу Отечественный сар деч ончыч Мишкан селам да Ӱрÿш корем деч ÿлнырак верланыше спиртзаводым ик корно дене ушаш шонен пыштеныт. Завод пеленже кок кугу посёлко лийын, нуным ик лÿм дене – «Спиртзавод» – манын ойленыт.
Тыгай корныжым ышташат тӱҥалыныт улмаш: Мишкан – Руш Курнуж (Накаряково) – Шопкер – Спиртзавод (Красный Урюш). Сар тÿҥалмеке, паша чыгынен да мондалтын. Тиде корныжо ялна воктенак эрта: Курнуж курыкын касвел могырысо чодырашкыже пураш гын, тудым ужашат лиеш. Корно классический лийшаш улмаш: кок могырым – канаве, покшелныже шкеже нöлталалт кайышаш улмаш. Тиде пашам тӱҥалшашлан кӱым шупшыктен ямдыленыт. Кызытат корнылан кондымо кӱ гыч курык ора-влак улыт. Жап эртыме семын нуно олян мландыш пурат, йомыт. Тиде корно дене кызытат тораште огыл верланыше Руш Курнуж (Накаряково) ялыш миен шуаш лиеш. Корныжым гына чодыра эркын пызыра.
Кумшо жаплыме вер – вÿдвакш. Ынде тошто пÿян олмыжо гына кодын. Эше пеш мотор арыкше (отводной канал) вÿдвакшым шарныктара. Тиде верым уэш пÿялен, колым колтен, канаш верым келыштараш шонымашат калыкыште коштеш.
Кок пачашан школ
Кодшо курымышто школна кок пачашан пöртыштö верланен ыле. Мый шкежат тушто тунемынам. Ынде тудын ик пачашыже гына кодын. Тушто мастерской ден тоштер верланеныт. Школ оралтым 1895 ийыште ыштыме. Икымше пачашыжым лапка кÿ гыч, кокымшо пачашыжым пырня гыч оптымо улмаш. Ӱлыл пачашыже ор (крепость) гай лийын. Пырдыжын кÿжгытшö 65-70 сантиметрышкат шуын. А пырдыж коклаште шелше кодын – юж коштын, вентиляций системе гай пашам ыштен. Тöрза ден омса-влак арке семын келыштаралтыныт. Тöрзаште шке таптыме кÿртньö решотка-влак шогеныт. Йÿдлан окнажым кÿжгö кÿртньö авыртыш дене петыреныт. Мыйын шонымаште, тиде оралтым Псковско-Новгородский барокко стиль дене чоҥымо.
Тудын деч кӱшнырак саде поян Пашкан озанлыкше лийын. Варажым тудым Совет власть шупшын налын. Ачаже (Пашка) колен, а Мусий ден Василий эргыже-влак репрессийыш логалыныт. Песталче кокам Мусийлан Ерсола ял гыч Шопкерыш марлан толын. Кокамын ойлымыж почеш, Поян Пашкан сурт-оралтыже йымалне шӧртньым шылтыме улмаш, пуйто.
«Ӱлыл волак ден Кӱшыл волак»
«Ялыштына кок кугу памаш уло. Но верысе калык тиде кок памашым «Ӱлыл волак ден Кӱшыл волак» маныт. Памашан коремже ялнам кокыте пайлен шога. Кӱшыл памашыже саде коремысе курыксаҥгаште верланен. Тудым пурален шындыме. Памаш вÿд кӱртньö пуч дене йоген лектеш да тыгаяк волак дене йоген кая. Южышт тушко кызытат вургемым мушкедаш да вÿдлан коштыт. Волак верыш изирак оралтым келыштарыме. Раме оратажым кÿртньö пуч гыч ыштыме, кызытсе жаплан келшыше ужар тӱсан калай профнастил дене ковыжлымо. Пеш моторын коеш. Ӱлыл волакымат тыгак йӧнештарыме, пуражат уло. Ожно пучшат, волакшат пу гыч ыштыме лийыныт. Кызытсе жапыште пöртышкö вÿд пуч дене толеш гынат, памаш-влакым огына мондо, эрыктенак шогена. Кÿшыл волакын вÿдшö пешкыдырак да йӱштырак, йошкынжат шукырак, а Ӱлыл волакыште тудо пушкыдырак, но эркынрак йога.
Кум кӱвар, Марий капка
Ялыштына пу гыч ыштыме кум кугу кӱвар лийын: кокытшо – Ӱрÿш корем гоч, иктыже – ялын кок уремжым ушышо Памаш корем гоч. Кумшыжын негызшым тумо дене ыштыме лийын. Кызыт гын, кугу диаметран пучым пыштен, ÿмбакыже кÿ йӧршан мландым трактор дене шÿкен, кÿварым келыштарыме.
Ялыш ик меҥге укерак толын шуде верланыше корно воктенысе посадке коклаште мотор беседкым ыштен шындыме. Тидлан верысе предприниматель Игнатий Ишмурзинлан туштыман. Туштак серен шындыме: «Путник, оставь свои печали у этих ворот». А ял гыч кайыше «Корнан лийза!» манын серымым ужеш. Оҥай вет?!
Ялыштына шарнаш кодшо шым тыгай объект уло: Пашкин ял, Кугу корно, 1895 ийыште чоҥымо школ оралте, Кÿшыл да Ӱлыл волак-влак, вакш олмо, кÿвар-влак, беседке ден Марий капка. Моло марий ялыштат ойыртемалтше але ӧрыктарыше объект-влак улыт, очыни. Палдарыза нунын дене «Марий Эл» газет гоч. Мыланна тендан илемда нерген пален налаш оҥай, а тыланда – шке кундемда дене палдараш йӧн.
Василий Ибулаев,
Пошкырт кундем,
Караидель район, Шопкер ял.
Снимкыште: Шопкер школ оралте,1969 ий. Шола гыч пурлашке: Аймурзин Сергей, Исадыкова Зоя да изам Ибулаев Евгений; Шопкер ял калык памашым тӱзатымаште.
Фотом «Шопкер ялем» воткыл лаштык гыч налме.
