Кужэҥер районысо ик суртан Руш Лаждӱр ялыште Яндемировмытын кандаш икшыван ешышт ила. Пырляк еш оза Алексей Альбертовичын аваже Маргарита Аркадьевна, шукерте огыл Морко районысо шоҥгыеҥ-влакын пӧртышт гыч кондымо Роза акаже улыт. Тыге кок пачашан чапле пӧрт латкок еҥым иктыш ушен.
Шочмо кундем шергырак лийын
Йӱледӱр села воктене верланыше Руш Лаждӱр ончычшо кугу улмаш. 1945 ийлан витле суртышто 212 еҥ илен. Чылан гаяк руш лийыныт. Ойлат, жапше годым 74 сурт улмаш. Кодшо курымын кудлымшо ийлаж гыч тышечын калык ӧрдыжкӧ каяш тӱҥалын. Варажым ялыште изак-шоляк Федор ден Андрей Ситниковмыт гына кодыныт. Андрей нылле ий колхозышто шоферлан ыштен, да шкетын илаш тӱҥалын. Ял йӧршеш пыта ыле, но тыгай туткар деч тулыкеш кодшо пӧртыш Яндемировмыт ешын илаш куснымыжо утарен.
Алексей Яндемиров самырыкше годым Йошкар-Олаште ик организацийыште электриклан пашам ыштен. Чӱчкыдын ача-аван илыме суртыш толын. Кенета ачаже уке лийын, аваже Маргарита Аркадьевна, шкетын кодын.
Алексей Йывансолаште илыше йолташыжын сӱаныштыже Звенигово район Шолэҥерыште лийын. Тыште тиде ялын ӱдыржӧ, тунам Йошкар-Оласе кондитер фабрикыште пашам ыштыше Надежда дене палыме лийын да варажым пӱрымаш нуным иктыш ушен.
Самырык пӧръеҥ Алексей Надежда пелашыжым Руш Лаждӱрысӧ тошто пӧртыш конден. Самырык ӱдырамаш тымык ялысе илышлан писын тунем шуын. Икшыве-влак шочаш тӱҥалыныт. Ынде нунышт кандашын улыт: вич эрге да кум ӱдыр. Кугуракышт, Костя, радиомеханический техникумышто тунемеш, а эн изиштлан, Ромалан, але кандаш тылзе гына. Надежда Викторовна кажне икшывыж дене палдарыш. Маша индешымше классыш коштеш, Наташа – кандашымше, Николай – кудымшо, Илья – нылымше классыш, Настя тений школышто тунемаш тӱҥалеш, Иван садикыште жапым эртара.
Кидше чылалан толеш
Алексей дене шым шагат кастене вашлияш кутырен келшыша, но мӧҥгышкыжӧ ондакрак миен шуна. Алексей, лу ий олаште пашам ыштымек (тушто изи огыл пашадарым налын), шочмо «Искра» колхозыш пӧртылын. Вет Руш Лаждӱрыштӧ шке пӧртым нӧлташ палемден. А кокла гыч гына тидым ышташ огеш лий. Адакшым йоча-влакымат ончен куштыман. Такшым Алексей Альбертовичым «шӧртньӧ кидан» манаш лиеш. Колхозышто машина денат кудалыштын, трактор денат мландым куралын. Но эн тӱҥ пашаже – электрик. Кугу озанлыкыште шуко пашам электровий шукта. Икана, ойлышт Яндемировмыт, У ийым вашлийын гына шуктеныт, лучко минут гычак ушкал комплекс гыч йыҥгыртеныт: тул пытен каен. Мом ыштет, чияш да лектын кудалаш пернен. Пашалан ӱшанле еҥ вес семын ыштен кертын огыл.
Ме Алексей дене мӧҥгеш толмо годым Йӱледӱр селаш пурымо годым кугорнышто вашлийна. Кандаш шагатат эртен ыле.
– У комплекс пелен презе ашныме вӱтам нӧлтена, шыже марте шукташ кӱлеш, – палдарыш Алексей. – Вара эше вучыдымо вес паша лекте. Тыге мӧҥгӧ чӱчкыдын вараш кодын пӧртылаш перна.
Кугу еш келшен ила
– Кугу ешыште ме келшен илена, – каласкала Надежда Викторовна. – Мый шкежат шуко икшыван, кандаш йочан ешыште, шочынам. Йоча-влак икте-весылан эре полшат. Теве таче кугурак ик ӱдырна эн изижым пӧртыштӧ ончаш кодо гын, молышт дене пырля пакчашке шӱкшудым кӱраш лекна. Пайремымат тӱшкан эртарена. Ӱдырамаш кечылан эргым-влак шке кид дене ыштыме сӱретым, ӱзгарым мыланем да кок коваштлан пӧлеклышт. Ачаштлан ӱдырна-влак Ачан кечыж годым тыгаяк пӧлекым ыштышт, эше муралтен пуышт. Кеч-мо гынат шке кид дене ыштыме пӧлекым налаш моткоч куанле.
Икшыве-влаклан тыште йӧршынат йокрок огыл. Ныл велосипедым налын пуэныт, тудын дене кудалыштыт. Батутышто тӧрштылыт, эшежым бассейным налыныт, шокшо игече годым тушко йӱштылаш пурат. Воктенак олык, тушто тений мӧр шуко шочын, тудым погаш коштыт. Телым ече ӱмбаке шогалыт. Кочкышым Надежда шкеже ямдыла, тудо кухньылан оза. А вольыкым Маргарита Аркадьевна онча. Кызыт сулен налме канышыште, ӱмыржӧ мучко колхозышто агрономлан ыштен.
Мо оҥайже, Алексей ден Надеждалан кызыт 38 ий, коктынат ик ийыште да ик тылзыште шочыныт.
2016 ийыште самырык ешлан илыме верым саемдаш сертификатым кучыктеныт. Яндемировмытлан олашке илаш каяш, тушто пачерым налаш темленыт, но тидлан тореш лийыныт. Кок пачашан у пӧртлан пурам ышташ йодмашым пуэныт. Подряд организаций кӱчык жапыште чоҥен, леведыш йымаке пуртен. Варажым Алексей яра жапыште окнам, омсам шынден, кӱвар ден туврашымат шкеак ыштен. Чумыр кумдык 112 квадрат метрыш погынен. Канализацият уло, вӱдымат пӧртышкак пуртен. Кокымшо пачашыште малмывер кажныжлан сита. Эсогыл уна-влак толыт гын, нуныланат посна вер уло. Нунышт тышке чӱчкыдын толыт. А икымше пачашыште кок кова-влаклан пӧлемым ойыреныт.
Тӱҥ эҥертышышт – вольык
Яндемировмытын суртышт Кугу Лаждӱр кугорно воктене верланен. Тушко пурымо корныш, иктаж нылшӱдӧ метрыш, тыгыде кӱм утларакше шке оксашт дене налын оптеныт, верысе администрацият полшен. Вет жапше годым вич-куд ушкал марте ашненыт. Тунам кеҥежым кече еда 80 литр марте шӧрым сдатленыт, продукцийым погышо предприниматель тышке лӱмынак пурен. Кызыт ушкалышт кок вуй кодын, эше кок презышт шога. Кумда вӱташтышт нунылан шогаш ласка. Ужар шудо йырымваш кушкеш, солен пукшаш йӧнан. Курго шотышто нелылык уке. Алексей шкенжын да аважын кок пай мландым налын да тудым колхозлан арендыш пуэн. Вашешыже колхоз шудым рулон дене пуа, пырчымат ойыра.
– Мемнам кугыжаныш ок мондо, шуко икшыван еш семын полшен шога, тау тидлан, – ойла Надежда Викторовна. – Теве тений шошым Йӱледӱр села гыч мемнан деке пӱртӱс газ пучым шупшыч. Догазификаций программе почеш. Ынде ялна Йӱледӱр селан Руш Лаждӱр уремышкыже савырнен. Оборудованийым гына пашашке колташ кодеш. Лишыл жапыште меат пӱртӱс газ дене пайдаланаш тӱҥалына. Эше электроэнергийым кучылтмын ужашыжым пӧртылтат, кевытыште мебельым налме годым акым кум процентлан шулдештарат.
Х Х Х
Ме урем мучко коштын савырнышна. Волгалт шинчыше пӧртышт ваштарешак Алексей кумда гаражым чоҥа. Леведыш йымаке пуртымо. Тораштак огыл икшыве-влаклан тӧрштыл модаш батут, бассейн верланеныт. Ваштарешак тошто кок пу пӧрт шинча. Тыште Яндемировмыт пареҥгым, мебельым аралат, телым электровий дене ырыктат. Беседке шинчалан перна. Шеҥгелнак кумда вӱта верланен. Ончен савырнаш улыжат лу-лучко минут эртыш.
Снимкыште: Яндемировмыт еш.
Вячеслав Смоленцевын фотожо
