Параньга район Кугу Осиялыште старосто Петр Герасимов ял калыкым шке почешыже моштен вӱда.
Чапланыше еҥже дене кугешна
Тиде ял рӱдӧ илем, Матародо села деч кум километр коклаште, кечывалвел-эрвел могырышто, верланен.
Справка:
Яллан негызым XVI курым мучаште – XVII курым тӱҥалтыште кызытсе Татарстан кундем гыч куснен толшо-влак пыштеныт. Легенде почеш Купшерка эҥер воктеке эн ончыч Оси лӱман пӧръеҥ пӧртым шынден да ялжымат тудын лӱмжӧ денак кылденыт. 1960 ийыште Кӱшыл ден Ӱлыл Осиял яллам иктыш ушеныт, Осиял лийын. Тушто нылшӱдӧ чоло еҥ илен. Вара уэш ойыреныт. Тылеч вара ял-влак Изи да Кугу Осиялыш савырненыт.
1950 ийыште Кугу Осиялыште колхоз клубым чоҥеныт. Оралтыже кызыт мартеат аралалт кодын. Пайрем годым калык тушко погына. «Знамя» колхозын тысе ушкал ферме коллективше районыштат шуко шӧрым лӱштымыж дене ойыртемалтын. Райпон кевытше пашам ыштен, кызыт сатум ужалыме пашам частный предприниматель шукта. Тыште медпункт, школ лийын огытыл.
Ялыште кумдан чапланыше, бокс дене СССР спорт мастер Эрик Якаев шочын. Марий вургемым, тӱрым кидмастар Мария Федорова ямдылен. Тудо калык прикладной исскуство выставкылаштат ик гана веле огыл участвоватлен.
Илыш негыз – шке озанлык
Ме ялын старостыжо Петр Герасимов дене палыме лийна. Ончыч старостылан ачаже Виктор Алексеевич ыштен, вара тиде пашам эргыжлан ӱшаненыт. Петр Викторович Марий совхоз-техникумышто (кызыт аграрный колледж) зоотехниклан тунем лектын да шочмо ялышкыже пӧртылын. Тыште «Знамя» колхозын сӧсна комплексыштыже зоотехниклан, вара тӱшка озанлыкыште тӱҥ специалистлан пашам ыштен. Пашадарым изи тӱленыт, сандене шке озанлык дене илаш келшен, шуко сӧснам кучаш тӱҥалын. Кызытат тиде вольыкым ашна, кандаш ава сӧснам онча. Тыгак эше ушкалже уло.
– Ава сӧсна игым талукышто кок гана ышта, – ойла Петр Герасимов. – Шыжым шочшо иге-влакым пеш шагалын налыт, а теве шошым кеч витле ава сӧснам ашне, налше-влак шукын лийыт. Мый игым шошым эн ондак шыжым налше-влаклан ужалем. Тӱҥ кургым, пырчым, кызыт налаш нелылык уке, йыҥгырте веле, тунамак конден пуат. Шыжым пырче килограммже латик теҥге лийын, вара ик теҥгелан кӱзыктышт. Но варажым ик КамАЗ машина дене лу теҥгеат пеле дене кондышт. Шошо велеш Пӧртанур гыч шке УАЗ машинам дене кум тонн пурсам кондышым. Палем: мемнан мландыште ямдылыме кургышто белок ок сите. Кечшудышто, сояште тудо шуко уло, но мемнан дене кызытеш тыгай пырчым огыт кушто. А вольыклан шуко белокан курго кӱлеш.
Панкрутыш лекше колхозын складшым шкаланже налын коден улмаш, ынде чыла пырчым тушко аралаш пышта. Ушкаллан пукшаш шудым шеледен пуымо ик гектар мландыж гыч сола. «Русич» изи тракторжо уло. Тудо шудым солаш, поген налаш да кондаш пеш йӧнан. Эше бортовой УАЗ машинаже сай полышкалыше, мопед денат кудалыштеш. Тудат пашаште моткоч кӱлешан. Мутлан, Петр Викторович мӱкшым ашнаш кумылаҥын. Кызыт икмыняр мӱкш ешыже уло. Мӱкшигым кучаш пушеҥгылашке лу-латкок яра омартам шында. Кужэҥер район Кожласола чодыра марте шындылаш кая. Тушко чӱчкыдынак мӱкшиге еш-влак пурат, нуным шке отарысе ешлам вияҥдаш кучылтеш. Тыге мӱкш-влак шуко мӱйым погат.
– Кызыт шуко мӱкшым ашнаш пайдале огыл, мӱйым ужалаш неле, конкуренций кугу, – ойла Петр Герасимов. – А теве шке кӱлешлыклан да родо-тукымлан ситараш ончаш лиеш. Адакшым вет мӱкшигым ойырымо жапыште эре мӱкш пеленак лийман, жапланат ойырлашат огеш лий. Тидыжат ешартыш нелылыкым луктеш.
Йӧнанрак лийже манын
Кызыт ялыште кумло кум пӧртыштӧ кудло утла еҥ ила. Пашашке тиде ялыштак верланыше фермер Григорий Соколовын озанлыкышкыже, «Акашевский» сурткайык фабрикын Ермучаш комплексышкыже коштыт. Старостын пелашыже Эльвира Ивановнат ты предприятийыштак тырша. Эше эргышт, Александр, тыштак погрузчик дене пашам ышта, ача-ава дене пырля ила. Суртышт чапле, чыла шотыштат йӧнаным чоҥеныт.
Ялыште индеш ушкалым ашнат. Сергей Якимов ден Валерий Петров кок ушкал дене кучат. Шӧрым частный предприниматель пога. Продукцийын акше гына У ий деч ончыч волен каен. Кодшо ийын вольыкым ашныше-влак погынен электрокӱтӱчым налыныт, ушкалым, тунам, шорыкым пырля кӱтеныт. Кугу кумдыкым ойыреныт, да ял калыклан тыгай йӧн дене кӱташ моткоч келшен.
– Телым ялыштына корным лум деч эреак эрыктышт, – каласкала Петр Герасимов. – А кеҥежым-шыжым корнына пеш лавыран ыле. Эше мыйын имне улмо годымак тудын дене колхозын шуэн кодымо фермыж гыч тыгыде кӱм корным ачалаш шупшыктышым. Варажым ораважат пудыргыш, имньыжымат ужалышым. УАЗ машинам налмеке, тудын дене шупшыктышым. Ты пашашке пошкудо-шамычымат ушнаш ӱжым. Шке окса дене ик КамАЗ машина да прицепше дене тыгыде кӱм налын корныш шарышна. Тидын деч вара ынде корнына уда огыл.
2021 ийыште ялын вес уремысе корныжымат ачалышт. Кунаржым ачалаш оксам калык поген, кунаржым олмыкташ ял администраций ойырен.
Чолга еҥ чыла вере чолга
Ялыште утларакше шоҥгыеҥ-влак илат. Матародо школыш улыжат кум икшыве коштеш. Тыште пӱртӱс газ дене шукертсек пайдаланат. Уремым волгалтарыме йодышым рашемдыме. Шӱкым контейнерыш гына кышкат, сандене йырым-ваш ару. Шошо еда чумыр ял калык дене кундемым тӱзаташ лектыт. У оралтым нӧлтышат улыт. Теве Максим Волков, Ирина Герасимова чоҥат.
Ялын старостыжым, чынжымак, чолга еҥ семын палемдыман. Сонарзе биатлон дене тений командыште куд таҥасымаште, тидын шотыштак Чуваш Республикыште, Нижегородский ден Киров областьлаште вийжым терген да кажныштыжат призёр радамыш логалын. Эшежым Герасимовым районысо сонарзе-влакын первичный организацийыштым вуйлаташ ӱшаненыт. Шкежат тале сонарзе.
Петр Герасимовын ачаже, Виктор Алексеевич, карт кугыза лийын. Ты сомыллан эргыжат тунемын кодын, сандене тудым йӱла дене кылдалтше кумалтышыш эреак ӱжыт.
– Юмылан пелешташ, кумалаш чӱчкыдын ӱжыт, – ойла Петр Викторович. – Жапем улмо годым ик ганат тореш лиймаш уке. Шкенан ял воктенысе кӱсотым уэш кумалме верлан келыштараш, тӱзаташ шонена.
Ялын старостыжо калыкым поро пашалан кумылаҥден мошта, тудлан эреак эҥерта да лектышыжат уда огыл.
Снимкыште: старосто Петр Герасимов.
Вячеслав Смоленцевын фотожо.
