Светлана Пехметова
Тыйын шочшет, марий калык
«Вик ок эрте илыш курым…»
Марий Элын сулло артистше, Марий Эл тӱвыран сулло пашаеҥже Татьяна Денисова 10 августышто 60 ияш лӱмгечыжым палемден.
Ончылнем 1994 ийыште «Кугарня» газетыште кок лаштыкеш савыкталтше «Сцена – изи гына пачерем, ончаш толшыжо – уна-шамычем» вуймутан статья. Авторжо – Александр Арзамат, тунамсе тӱҥ редактор Александр Абдулов. 30 ий ончычак Татьяна Денисова илыш, усталык нерген шонкалымашыже келге да волгыдо лийын. Вашмутыштыжо калык пелен улмыжо вошт шижалтеш.
Йӧратыме мурызына пытартыш ийлаште неле пагытым эрта.
Татьяна Яковлевна ынде вич ий Москваште ила, пашам ышта. Сценыш пеш шуэн лектеш. Марий Эл Радион 20 ияш лӱмгече концертыштыже Татьяна Денисовам Ий полатыште уло зал шоген колышто. Лач тышечак кок ий ончычрак, Марий Элнан шочмо кечынже, тӱшка калык дене специальный сарзе операцийыште геройла вуйжым пыштыше Ваня эргыжым пытартыш корныш ужатыме. А тылеч ончыч тудо шочмо акаже, аваж денат чеверласен.
Но концертыште калыкшым, шочмо мландыжым нимучашдымын йӧратымашыжым почын пуыш. Адакше Иван Соловьев ден мурымо видеом газетнан воткылыштыже 50 тӱжем утла еҥ ончен, тауштен, кумылаҥден возымым ужмекат ты мутланымаш кӱлешак манын шонышна. Татьяна Яковлевна «Марий Эл» газетлан интервьюм пуаш уло кумылын келшыш.
– Татьяна, йодыш-влаклан вашешташ келшыметлан тау. Концерт гыч тӱҥалнем. Ты гана сценыш лектын мурымет уло кӧргым савырен лукто, кажне мутет пуйто чоным кушкеде. Тыгодымак калык дечат тыгай кугу йӧратымаш кумыл толкын ыле. Тиде Ий полат гычак эргычым ужатыме годым икшывыштым сӧй пасушто йомдарыше але таче кредалше талешкына-влакын аваштлан туге пеҥгыдын, ӱшандарен каласышыч… А сценыште шогымет годым мом шижынат?
– Тугай йодышым шынденат, Светлана… Пытартыш жапыште шортмым чарненам ыле. А кызыт тыйым колыштам, да чыла кӧргем чытыра…
– Нелеш ит нал, чонет сусырташ шонен омыл…
– Ий полатыште сцене гыч иктымат ужын омыл. Тыгай шижмаш ыле, пуйто мый тушто шке эргым дене вашлийынам. «Вучыдымо вашлиймаш» мурыштлан Вениамин Александрович ден Альбертина Петровналан кугу тау. Иван Соловьевлан тау. Илыш тыге пӧрдын, пӧрдын, пӧрдын тынар пагыт… А вет мый эргымым азаж годым тиде мурым мурен рӱпшенам. Тудо куд минут шуйнас. Пыштем падырашем, муралтем, да мален колта ыле….
Мыланем, ийготым погышо ӱдырамашлан, Иван дене мурымына эргым дене мурымо дене иктак. Тыште йӧршеш вес шижмаш. «Вучыдымо вашлиймаш» –моткоч келге произведений. Тудын гоч уло илышем шижам. Уке лиям гынат, муро йӱкем калыклан кодеш. Но мый эше илем, мурым шочыкташ тӱҥалына. Авам семынак илышым ончыко пеҥгыдын ончем. Мыйым ужын, тек марий ӱдырамаш-влак виян лийыт.
– Татьяна, усталык корныштет икмыняр мурызо дене дуэт дене муренда. Василий Якимов, Иван Соловьев… Шкетын мурышо дене таҥастарымаште шижмашыжат, очыни, весе?
– «Марий памашыште» кокымшо йӱкым мураш йӧратенам, ансамбльын солисткыже лийынам. Но ме Маргарита Павлова дене Татарстан Республик Алабога кундем марий-влакын «Пӱтыралым, рончалте…» мурым дуэт денат муренна. Иктаж пӧръеҥ дене мураш эре шоненам. Икана Василий Павлов темлен ыле. «Таня, айда «Вучыдымо вашлиймашым» коктын мурена». Шочын ыш шукто дуэт. Вара Анатолий Куклин дене сценыш лектынна, но альбомыш да радиош возалтде кодын.
Тыгак «Чонемын киндыжым» дуэт дене мурымо. Иван Соловьев, самырык гынат, кӧргӧ куатан мурызо, мурымыж гоч тудын кугу вийже шижалтеш. Пӧръеҥ дене мурымо годым кажне мут, сем вес семын йоҥгалтыт. Дуэт-влакым ончен, ӱдыр ден рвезе йӧраташ, икте-весым умылаш тунемшаш улыт. Тыгай годым йӧратымаш тулым ылыжмым шижыт гын, тугеже произведений калкыште илаш тӱҥалеш.
Сценыш лектат гын, тый пӱтынек мурышто лийшаш, муро гоч йӧраташ да чыла тиде шижмашым калык деке намиен шуктышаш улат. Уке гын сценышкыже молан лекташ?
Илыш ӱмырыштем эше тыгай мурым шочыктат да темлат гын, Вениамин Александрович ала ойлымем лудеш, Иван Соловьев дене йоҥгалтараш ямде улам. Мый самырык дечат мураш тунемам. Мыланем тидын шотышто пиал шыргыжалын.
– Ойгым ужшо еҥ кунамже йӧршеш шкет лийнеже, чонышкыжо нигӧмат ынеж пурто. Ала-кӧн эсогыл уло тӱнялан шыдыже лектеш, торжаҥеш… Чон яндарлыкым, мудреч койышым арален кодаш неле. А тыланет тидым ышташ мо але кӧ полша?
– Кӧргӧ чон илыш нерген йодыш… Наверне, чылаж годым вашмутым пуаш йӧсӧ. Кажне айдеме ты тӱняш шкенжын миссийже дене толеш. Тидым, очыни, айдеме ончылно Юмо шында. Ваня дене чеверласымеке, мый уремышкат лекташ лӱдам ыле. Кушко кайымем, мом ыштымем шижын омыл.
Чытымаш, пеҥгыдылык… Чыла тиде еш гыч. Кеч-могай неле йӧсӧ лийын гынат, авам нигунамат шортын шинчен огыл. Пеҥгыдын тошкалын, ончыко ончен илен. Самырыкышт годым сарым илен лектыныт, пашам чот ыштеныт. Тиде кумыл денак ме кушкынна, авамын пашам ыштымыжымак ончен, мыйын икшывемат, Ваня, тыге кушкын.
Айдеме шке шочмо-кушмо вержым йӧратышаш. Йӧратен эргымат ялым, шке тукым изаже-влакым, нунын дене кугешнен. Изаже почеш войнашкат каен, тудын дене пырля лияш манын. Тиде пеҥгыдылык – илыш кучем гыч.
Пиалан але ойган ӱдырамаш улам манын каласаш…Мыйын гай шукын улыт. Пеш шукерте театрыште йодыт ыле: мо адак шкетын? Самырыкет вашештенам: марий лийшашлыкем Афган сарыште колен.
Тидат, очыни, пеҥгыдын вашмутым пуэн моштымем, аралтышем лийын. Вожылын, лӱдын шоген омыл. Шонкалем сольный концертем-шамычым… «Ой, Денисова деке калык садак шуко погына» маныт ыле. Зал тич калык, но мый тыгай годым кажне гана шоненам: «Кугу Юмо, Кугу Пӱрышӧ, кажне зритель мӧҥган-мӧҥгышкыжӧ Юмо дене пырля, поро шонымаш дене миен шужо! Мурем-шамыч порылыкым гына шавышт. Кажне поэт ден композиторын мутышт, семышт калык чоныш шытыже, куаным гына кондыжо».
Икана мый дечем аранжировщик йодын: «Ончем тыйым зал гыч да ӧрам: кушеч тынар вийым налат?» «Кӱшӱчын» маннам. Шкеже тунам, самырык, умыленат омыл – кушеч кӱшӱчын?
– А кызыт кушеч тиде вий?
– Вийым пуат мыланем эргымын икшывыже-влак, кок уныкам. Тау Юмылан, Ваня эргым ден Регина шешкым шочыктеныт. Шинчамым почам веле, Юмо деч тазалыкым сӧрвалем. Авам кузе илен? Шкаланже гына огыл, тудо ял калыкланат йодеш ыле, шке пушеҥгыж деке лектеш да. Лыжга йӱржат лийже, тӱтан мардежшат кораҥже, осалым ынже кондо, манеш ыле. Шонкален шинчем, да кызыт мыят йодам акрет годсо пеҥгыде калыкна, виян сонарзе тукымна верч. Кажнынан вӱрыштӧ тиде вий уло. Юмо гына арален кодыжо чылаштым. Шке калыкем дене моткочак кугешнем, эсогыл сценыш лекмем еда шке улмем дене кугешнем.
– Татьяна, а самырык годсо тӱвыргӧ творческий пагытетым таче кузерак аклет?
– Шке жапыштыже шинчымашым налын омыл. Жапем лиеш гын, фортепиано дене тунемаш каем манын шоненам. Шоктен моштем гын, мыланем куштылыграк лиеш ыле.
Кугу поэт ден композитор-влакын мурышт дене кушкынам, тидын дене кугешнем. Мыланем эре поэзий, поэзий пелен музык кӱлыныт. Вениамин Александрович шкежат келге шонымашан поэзийым йӧратыше айдеме, музыкшат тыгаяк. Альбертина Иванова мемнан мурымо пагыт гычак пеш кугу айдеме. Самырык-шамычын кугыеҥ-влак деке пагалымашышт эре лийын. Ушан-шотан композитор-влак дене пашам ыштымаш профессионал корнышто моткоч кугу верым налеш. Нуно мемнан дене пашам ыштеныт, мурым шочыктымаштат, калыкыш лукмаштат пеленна лийыныт.
Вениамин Александрович дене пырля студийыште тыршыме годым Иван Смирнов, Василий Павлов, Евгений Романов… дене палыме лийынам. Елизавета Коновалован калык мурым йоҥгалтарымыжым тӱткын эскеренам. Эсогыл тудын классышкыже тунемаш кайымем шуын, кеч тудо туныктен огыл.
«Кугарня» газетлан пуымо интервьюм ончалаш колтымет дене самырык жапем шарналтен кумылаҥым. Тунам усталык шӱлыш дене йӱдшӧ-кечыже иленна. «Голоса России» конкурсыш кузе ямдылалтмем шарнем. Тушко акапельно мурымо записьым Раисия Данилова колтен, конкурсым эртенам ыле. Окса нерген шонымо огыл, просто музык деке кугу йӧратымаш лийын. Геннадий Романович Копцев, Виктор Дмитриевич Бурлаков, Майя Тимофеевна Романова дене пырля концерт дене коштмо. Администратор Валентин Сергеевич Сергеев шуко гана гастрольыш луктын. «Кугарня», а вараже «Марий Эл» газет редакцийла дене пырля концертым Александр Абдулов организоватла ыле.
А кызытсе пагытыште … сольный концертлан жап эше шуын огыл.
– Татьяна, интервьюштет «Яндар-яндар» муро дене икымше гана 1985 ийыште сценыш лектынам манын вашештенат. 40 ият эртен. Тудо татым кузерак шарнет?
– «Яндар-яндар» дене икымше гана Шкетан театрын сценышкыже лектынам. Ик кугу концертыш ӱжыныт ыле. «Марий памаш» ансамбльым вуйлатыше Виктор Петрович Данилов тыге усталык тӱняш корным почаш полшыш. Георгий Пушкин шӱвыр дене шоктен! Тудын йырже кушталтен-кушталтен пӧрдынам. Нигунамат ом мондо. Тиде мурым мый авам деч тунемынам, утларакше чодыраште мураш йӧратен. Тушто вет яндарынрак шокта…
– Айдеме неле-йӧсӧ годым Юмо деке лишемеш. Черкыш коштат, шочмо калкын йӱлажымат шотыш налат. Ӱмаште Марий калык погын годым «Марий йӱла» секцийыште колышт шинчышым… Шкенан юмыйӱлана нерген тынар ом пале улмаш! манмет ушеш кодын: Онаеҥ-влакын ойлымышт гыч тыланет мо шергын чучын?
– Ты секцийыш чонем шупшын, тетла нигуш кайымем шуын огыл. Яндар чонан, яндар уш-акылан, яндар вургеман карт-влак коклаште лийынам, да ушышкем шуко порым налынам. Тудо кечылаште кӧргыштем ала-могай кучедалмашым шижынам. Карт кугыза-влакын ойлымыштым колыштмо годым мӱгырен-кычкырлен магырымем шуктен… Илыш корныштем могай шуко йоҥылыш ышталтын, шонем. Самырыкак шот-рат дене умылен илем гын, эргымат ала огеш коло ыле …
Илыш пӱтырен, тудо кыдыр-кудырын эртен. Пуйто кажне татым кучедалын лектынам, Айдемын чонжо Юмо пелен илышаш. Чонышто Ю шӱлыш лийшаш. Тиде уке гын, моткочак неле. Шканем иктешлымашым ыштенам: мыланем марий йӱла дене книгам шукырак лудман. Секцийыште тӱткын колыштынам – калыкнан йӱлаже моткочак кӱлешан. Чылажымат эскерен илена гын, илышнажат вестӱрлырак лиеш. Тиде мутланымаште эше ик-кок кеч лиймем шуын. Колышташ тиде шӱлышым.
– Илышет кадыргылын тӱрлӧ семынат. Воктенет самырыкат, ийготанат лийыныт. А пытартыш вич ий – 101 ияш пӧръеҥ. Татьяна, тиде моткоч ӧрыктарыше факт. Ӱмыржӧ мучко Российнан эрыкше, тынысше верч тыршыше генерал-майор, Гагариным космосыш колтымаште изи огыл надырым пыштыше Александр Дмитриевич Курланов. Шке жапыштыже пыдалын налшет лийын огыл гын, таче тый, очыни, тудын пелен кугу аралтышым шижат…
– Кызыт воктенем – ушан-шотан, курык гае пеҥгыде пӧръеҥ, боевой йолташем, Россий калыкнан кугу аксакалже, глыба. Мый генералын пелашыже улам. Эн неле пагытыштыже тудын пелен илем. Вес семын мый кызытеш ом сеҥе. Очыни, Юмо шукертак кӱшычын палемден. Тидым эртем гын, тугеже мый эшеат пиалан ӱдырамаш лиям. Вес тӱняште ала эргым дене вашлиям. Ваня мыйын чон шӱлышем, кумда Сандалыкем лийын…
Ала-молан йоча годсекак маршал Константин Рокоссовскийым йӧратенам. Александр Дмитриевич деч икана йодынам: «Ужынат мо?» Ужынам веле огыл, мый тудлан докладым ыштылынам, эсогыл генерал Жуковланат, манын. Тудын пелашыже лияш – кугу кӱкшыт. Тудын дене пырля илыш умылымашем кумдарак лийын, илышым вес семынрак аклем. Мый тидын дене кугешнем.
– Татьяна, чоным почын мутланыметлан кугу тау. Тиде мыланнат шерге. «Марий Эл» газетын лудшыжо-влак лӱм дене пеҥгыде тазалыкым, вий-куатым, волгыдо илыш корным тыланена, да кугу концерт дене вучаш тӱҥалына.
– Тау тыланда, йолташем-влак!
Валерий Тумбаевын фотожо.
