Геннадий Сабанцев ямдылен
Музыкант да краевед Виктор Михайлович Газетовын шочмыжлан 29 августышто 100 ий темеш.
Виктор Михайловичын шочмо верже – Свердловск областьысе Красноуфимск район Кугу Тавра лӱман марий ял.
Кугу Отечественный сар тӱҥалме годым тудо 14 ияш лийын. Виктор школышто сайын тунемын, пашам йӧратыше кушкын. Колхозышто учётчиклан пашаш шогалтеныт. А уржа-сорла пытымеке, йолташ рвезыж дене пырля ныл имне дене пасу гыч фермыш шудым да олымым шупшыктеныт. Теле тунам моткоч йӱштӧ шоген, лум келгын возын. Неле улмаш пашам ышташ, но рвезе-влак пӱй пурынак тыршеныт. Тиде пашам 1942 ий январь марте шуктеныт.
Варажым Викторым Пагшал МТС-ыш трактористлан тунемаш колтат. Шошым тунем лектеш, куралаш да пырчым ӱдаш тӱҥалеш.
1943 ий октябрьыште Виктор Газетовлан армийыш каяш повесткым кучыктат. Тыге рвезе Свердловск областьысе Камышлов ола лишне снайперлан туныктышо школыш логалеш. 1944 ий июньышто фронтыш колтат. Но Горьковский областьыште поездышт чарнен шогалеш, тыште ончычсо тракторист-влакым бронетанковый школыш тунемаш колташ ойырен налаш тӱҥалыт. 1000 еҥ гыч 30 еҥым ойыреныт, нунын коклашке Виктор Газетоват логалын.
Танкым вӱдаш 1945 ий февраль марте тунемын. Тылеч вара Горький оласе автозаводышто тудлан танкым пуат да фронтыш колтат. Белоруссийысе Бобруйск ола марте миен шуыт. Тыште танкист-влаклан машинаштым фронтыш экипаж деч посна колташ кӱштымаш лектеш. Ужатен каяш иктаж лу еҥым ойыреныт. А молыштым, тыгак Виктор Газетовымат, вес тӱшка танк-влакым кондаш колтеныт. Но ынде Горькийыш огыл, а Челябинскысе заводыш. Тыгутлаште сар мемнан сеҥымаш дене пыта.
Тылысе паша фронтышто тыршымыжланВиктор Михайлович «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941–1945 гг.», сар пытымеке,«За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941–1945гг.» медаль-влак дене палемдалтын.
1946 ий кеҥежым рвезым Германийыш служитлаш колтат. Шверин олаште ныл ий служитла, икымше классан механик-водитель да старшина марте шуэш. Оҥыш пижыктыме «Отличный водитель» знак тудын сай салтак улмыж нерген ойлен.
1950 ий октябрь тылзыште армий гыч демобилизоватлалтеш да Свердловск олаш кая. Калинин лӱмеш военный заводышто токарьын тунемшыжлан ышта, «Академстрой» организацийыште слесарь-сантехникын пашажым шукта.
1955 ий августышто Виктор Газетов Йошкар-Олашке толеш, музыкальный училищын хорово-дирижёрский пӧлкашкыже тунемаш пура. Тудым 1959 ийыште тунем пытара. Ик ий Козьмодемьянск оласе йоча музыкальный школышто пашам ышта, вара Н.К.Крупская лӱмеш марий кугыжаныш пединститутын педагогике факультетшын студентше лиеш. Дипломым налмек, институтыштак музыкым туныкташ кодат. Тыште тудо студент-влаклан музыкальный грамот, школышто мурымым туныктымо методике дене шинчымашым пуа.
Педфакыште Виктор Михайловичын эше ик усталык шӧрынжӧ почылтеш: тудо сӱретлаш кумылаҥеш. Ончыч акварель дене пайдаланаш тунемын, вара ӱй чияш куснен. Ятыр портретым сӱретлен.
Ура чонанпашаче, тудо шкаланже эре мом-гынат у сомылым кычалын да муын. Художественный самодеятельностьыш ушнен, институтысо марий ансамбльым вуйлаташ тӱҥалын, шкежат сценыш артист семын лектеден.(Шиялтыш дене сайын шоктымыжым мыят ятыр гана ужынам.– Г.С.). Эше мурым, йоча ойлымашлам возен шоген. Южо мурыжо Марий радиошто кызытат йоҥгалтеш.
Мурыжо-влакым поген, Виктор Михалович 1998 ийыште «Йолван куэ» книгам савыктен луктын, а вес ийынже «Тавра шӱшпык» калык муро погыжо лектын. Тидыже вокально-хоровой коллектив-влаклан полыш семын лийын. 2002 ийыште баян сем почеш кушташ музыкальный произведений-влакым, тыгак сӱретше-влакым чумырыман альбомым савыктен.
Виктор Михайлович марла газет-журнал редакцийла дене пеҥгыде кылым кучен шоген. Композитор да мурызо-влакын лӱмгечыштлан статья-влакым возен. Йоча-влаклан лудаш серыме ойлымаш ден йомакше-влак оҥай лийыныт.
Виктор Михайлович Газетовын эше ик тыршымашыж нерген поснак каласыман. Тудо этнограф да краевед семынат пале кышам коден. Марий калыкын историйжым шуко шымлен, материал-влакым кыртмен кычалын. Нунымат лудшо-влак дек шукташ тыршен. Иктешлен, варажым рушла «Древние названия народа мари»да марла «Марий калыкын историйже»книга-влакым савыктен.
Виктор Михайлович Газетов2007 ий 18 сентябрьыште илыш гыч каен.
Шарнымаш
Виктор Газетов
Кузе мый пирым ужынам
Пирын могай улмыжым йоча-влак изинекак сайын палат. Саде шучко ир янлыкым вашлияш лӱдыкшӧ гынат, еҥ-влак тудым коклан-коклан садак ужыт. Олаште илыше-влак, мутлан, чонан пирым ужаш лӱмын зоопаркыш коштыт. Ялыште гын илыше пирым ужаш тӱрлӧ йӧн лектеш. Мыят ты янлыкым икымше гана ялыште илымем годымак ужынам.
Тиде 1942 ийыште телым лие. Ме тунам Пагшал лӱман ялыште кум тылзаш курсышто трактористлан тунемына ыле. Кужу жап моткочак йӱштӧ кече шогыш. Икана, кечывалым занятийыште шинчымына годым, уремыште кенета «Кудывечыште пи-и-ире!» манын кычкырыме йӱк шергылте. Ме чыланат, тӧрза дек миен, уремышке ончена. Тушто ик еҥат огеш кой. Изиш лиймек, еҥ-влак иктын-иктын имне вӱта дек погынаш тӱҥальыч. Ты жапыште перерывлан йыҥгыр шергылте. Ме чыланат класс гыч кудывечыш куржын лекна. Калык имне вӱта йыр погынен. Пырня дене ыштыме кужака вӱтан омсаже петырыме. Имне вӱташке пире пурен манын ойлат. Пырдыжыште икмыняр тӧрза уло. Пирым ужаш шонен, мемнан рвезе-влак саде тӧрзашке пешак керылтыт, сандене тушто яра вержат уке. Мый ӧрдыжтӧ шогылтам.
Тыгутлаште пычал дене ик сонарзе толын лекте. Тудо вӱта омсам почын пурыш. Молышт омса дек кайышт. Мый тӧрза гыч вӱташке ончем. Пырдыж воктене кийыше пирым ужын шуктышым.
Сонарзе, пычалжым ончык шуен, пире дек лишеме. Икмыняр ошкыллан янлык дек шудегече чарнышат, тудын ӱмбак ий моклакам кудалтыш. Пире изишак вуйжым тарватыле, но кынел ыш керт. Тылеч вара сонарзе ден конюх пире дек лӱддегече лишемыч. Нунын почеш молат пире дек миен шогальыч. Тунам мыят вӱта кӧргышкӧ пурышым, но кугыеҥ-влак чыланамат поктен луктыч. Умбакыже мо лиймым ужаш шонен, вӱта омса воктене шогылтына. Икмыняр жап гыч сонарзе, саде пирым почшо гыч кучен, тӱжваке шӱдырен лукто. Пире ындыже колышо ыле. Вужга сур пунан, лопка саҥган, кӱжгӧ ӱш гай койшо почан. Уждымо янлыкым кужун ончен шогылтна. Тыгодым сонарзе имньым кычкен толят, пирым тереш пыштен, мӧҥгыжӧ наҥгайыш. Тудо кечын пире нерген каласкалымаш кас марте шуйныш.
Имне вӱташ кучалтше пире нерген кӧ мом колын гын, рвезе-влак тудым чыла уэш-пачаш икте-весыштлан каласкалышт. Тыге пирын кузе ялышке толын лекмыжат, имне вӱташте кузе эмганымыжат чыла рашемалте.
Радам дене каласкалаш гын, пирын ялыш толмыжо теве кузе эртен. Сонарзе тудын илыме вержым пален налынат, ик кечын тушко пычал дене каен. Пирет айдеме мийымым шижын да шылын каяш тӧчен. Сонарзет пирылан кожла кӧргышкӧ шылаш корным авырен шуктен. Тунам пире кожла гыч лектын да ял могырыш кудалын. Тушко толын шумек, виш омсан имне вӱташке кудал пурен. Кудывечыште улшо конюх вӱташке пурышо пирым ужынат, омсам петырен шынден да калыкым ӱжаш тӱҥалын. Шкеже тӧрза гыч пирым эскерен.
Пире, вӱта омса петыралтмеке, мом ышташ маншыла, изишак тышке да тушко ончыштын, вара вӱта мучко ошкылын. Ик стойлышто имньым ужынат, тудын дек шеҥгечынже лишемын. Тыгодым имнет шеҥгел йолжодене туге чот чумал колтен, пире вес пырдыжыш миен керылтын да тушакынак лывыжген. Вара пеле чонан пирым сонарзе кошартен.
Теве могай амал дене шке илышыштем икымше гана тиде шучко янлыкым лишычын ужынам. Кугу сарын эн чот неле пагытыштыже, мемнан калыкын пире дечат шучко тушман дене илаш-колаш кредалме жапыште.
Снимкыште: Виктор Михайлович Газетов.
Фоторепродукций.
