Марий АССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын ончычсо председательже Пётр Афанасьевич Алмакаевын шочмыжлан 20 августышто 110 ий темын.
Тиде 1993 ийын шӧртньӧ шыже годым ик кастене лиймыла чучеш. Тунам мый Марий радион корреспондентше семын Марий Элын калык писательже Осмин Йыван дек миенам. Сылнымут передачылан Иван Иванович магнитофоныш каласкалыш. Сомылым шуктен, мый чеверласен каяшат тарваненам ыле, но Иван Иванович мане: «Чечас мый декем Пётр Афанасьевич Алмакаев толеш. Кумылет уло гын, кодын кертат. Пётр Афанасьевич дене ме пеш шукертсек лишыл палыме улына. Сар годым, «Марий коммуна» газет редакцийыште ыштымем жапыште, мый тудын дене пырля пеш чӱчкыдын районлаш командировкыш кудалыштынам…»
Алмакаевын кӧ улмыжым, кужу пагыт кугу вуйлатыме пашаште ыштымыжым паленам, но лишке нигунамат ужын вашлияш логалын огыл. Сандене Иван Ивановичын темлымыжлан йывыртен келшышым.
Тиде кастене кок аксакалын – иктыжын марий литературышто классикын, весыжын Марий республикнам вуйлатымаште ик тале еҥын – кутыркален шинчымышт гыч эртыше пагыт нерген шуко оҥайым пален нальым.
Пётр Афанасьевичын илыш корныжо поян лийын. Тидын нерген 1995 ийысе «Ончыко» журналыште савыкталтше шарнымаштыже кумдан каласкален. А ме, лӱмгечыж дене пайдаланен, ӱмыргорныжым таче кӱчыкын гына шергалына.
* * *
Пётр Афанасьевич Алмакаев кызытсе Марий Элнан Медведево район Кӱвервуй (Юж-Толешево) ялыштыже икмарда кресаньык ешеш шочын. Ялыштышт школ лийын огыл, но Петя лудаш вич ияшак тунемын – еҥгаже, изажын ватыже, туныктен. 1926 ийыште гына Кӱвервуйышто школым почныыт, да Пётр тушто тунемаш тӱҥалын. Лудаш-возаш ондакак тунеммыжлан кӧра школышто тудлан куштылго лийын.
Шочмо ялысе тӱҥалтыш школым тунем пытарымек, Иван изажын темлымыж дене Петя Оршанкысе шымияш школышто, вара Упша ялысе кресаньык молодёжь школышто шинчымашым налеш. Чулым рвезе тыгодым школысо комсомол ячейкын секретарьже, ВЛКСМ Оршанке канткомын членже лийын.
Упша школ деч вара Пётр Алмакаевым комсомол райком шочмо ялысе лудмо пӧртым вуйлаташ шогалтен. (Тунам тыгай пашаеҥым избач маныныт). Ик тылзе гыч Угарманыш (Горький олаш) политпросвет пашаеҥ-влакын курсышкышт шинчымашым нӧлташ колтат. Совет-влакын краевойсъездыштышт Михаил Иванович Калининын ойлымыжым колыштеш, курсант-влак дене пырля писатель Аркадий Гайдар дене вашлиймаште лиеш.
Горький оласе курс гыч пӧртылмек, рвезым Оршанке районысо Чирки ял лудмо пӧртым вуйлаташ шогалтат. Вара комсомол райкомыш пропагандистлан налыт да иканаште Оршанке МТС-ысе комсомол организаций секретарьлан сайлат.
1935 ийыште Йошкар-Оласе кӱшыл коммунистический ялозанлык школышто тунемеш. Кок ий гыч комсомол Сотнур райкомысо политтунеммаш пӧлкам вуйлаташ колтат, а октябрь тылзыште секретарьлан сайлат. Тысе марий-влак дене тудо тӱҥалтыште рушла мутланен. Сандене шеҥгечынже тыге ойлымым колашыже пернен: «Ончыза, шкеже марий, а мемнан дене рушла гына кутыра». Тылеч вара Пётр Афанасьевич марий-влак дене эртак шочмо йылме дене мутланен.
Сотнурыштак тудо ӱмыр пелашым вашлиеш – Серафима Чайкина дене ешым чумырат. Илен-толын, кок йочам – эрге ден ӱдырым – ончен куштат. Каласаш уто огыл: Серафима Федотовна варажым кужу жап, пенсийыш лекмешкыже, «Марий коммуна» (кызыт «Марий Эл») газет редакцийыште тыршен.
Пётр Алмакаевын комсомол Сотнур райкомым вуйлатыме жапше неле лийын – чыла вере «калык тушманым» кычалыныт, комсомол райкомымат ты пашаш шупшылыныт. Самырык секретарьлан титакдыме еҥ-влакым моштымыжо да кертмыж семын пыдал налашат пернен. А вет тидыже тунам моткоч лӱдыкшӧ улмаш – шкендымат кучен петырен сеҥеныт.
1939 ий февральыште Пётр Алмакаев Йошкар-Олаш кусна – тудым комсомол обкомын тунемше молодёжь пӧлкажым вуйлатышылан налыт. А сентябрьыште партий обкомын партийно-комсомол кадр шотышто секторын инструкторжылан, шукат ок эрте, сектор вуйлатышылан пеҥгыдемдат. Тыге 23 ияш самырык еҥын партий пашаште карьерже тӱҥалеш.
Сар жапыште тазалыкшылан кӧра Пётр Афанасьевичым фронтыш огыт нал. Тудым партий Марий обкомын торговльо ден общественный питаний шотышто секретарьжылан пеҥгыдемдат. Неле паша вачӱмбакыже возын. Республиклан кочкышым ситараш кӱлын. Мыняр гана Москошко мияш, калык комиссариатлашке пурен кошташ, сӧрвалаш логалын – шотленат от пытаре.
Кугу сар пытымеке, Пётр Афанасьевич Москосо Кӱшыл партийный школышто тунемеш, умбакыже партий паша тошкалтыш дене кӱшкӧ да кӱшкӧ кӱза. 1960 ийыште КПСС Марий обкомын кокымшо секретарьжылан сайлалтеш. А кокымшо секретарь тунам идеологий йодышым вӱден, литератур, культур да искусство пашам эскерен да тудлан полшен шоген. Экономике дене пырля культур илышат республикыште вияҥын толын. Пётр Афанасьевич культур да литератур йодышлам сайын пален. Ятыр марий литератор дене шкешт денак чак палыме лийын, сылнымутымат лудын шоген, спектакль ден выставкылашке эре коштын. Творческий пашаеҥ-влаклан пачерым пуымаштат кертмыж семын йӧным ыштен. Икманаш, литератор-влак дек обком секретарь эре мелын лийын. Тудо нуным, толыт гын, шкеж дек кеч-кунамат черет деч посна пурташ кӱштен, вуйшиймашыштымат, сай ойыштымат тӱткын колыштын.
Пётр Алмакаевын шарнымашыж гыч:
«Южо писатель Валентин Колумбын пуйто уда, йӧрдымӧ койышыж нерген «сигналым» пуэн шогаш йӧратен. Икана ик палыме поэт мый декем «Ончыко» журналым нумал тольо. Тушан Колумбын койдарчык почеламутшо-влак печатлалтыныт, иктыже «Олма кайык» («Алмакаев» гай йоҥгалтеш) маналтын. Палыме поэт мылам ойла:
– Теве ончалза, тыште тендам игылт возымо. (Почеламутышто Колумб кӱын шушо чевер олмам чӱҥгаш йӧратыше кайыкым сӱретлен, тидын дене мо нерген гынат важмалдыкын туштен ойлаш шонен, витне. – Г.С.).
Лудын лектымат, каласышым:
– Кӧ пала, ала мыйын нерген, ала мыйын нерген огыл. Мыйын нергенем серен гынат, тыште нимо тыгай-тугайым ом уж.
Умылышым: «сигналым» йӱштын вашлиймем тиде поэтлан келше…»
Эрик Сапаевын «Акпатыр» опержым сценыш лукмаштат Пётр Афанасьевичын надыржым палемдыман. Либреттом возышо-влаклан паша йӧным ышташ, вара, оперлан музык возалтмек, мурышо труппым чумыраш кӱлын. Вет республикыште шкенан музыкальный театрна лийын огыл, оперыште мураш вӱдышӧ артист-влакым, дирижёрым (У Торъял кундемыште шочын-кушшо, тунам Якутскышто илыше Гаврил Таныгиным) ӧрдыж гыч ӱжаш логалын. А тидым республикым вуйлатыше-влак деч посна ышташ лийын огыл. Вара иже Шкетан лӱмеш театр пелен музыкальный труппым чумырымо, да театр музыкально-драматический маналташ тӱҥалын.
Тудо пагытыште Йошкар-Олаште «Октябрь» ден «Мир» у кинотеатр-влак чоҥалтыныт (тымарте «Рекорд» кинотеатр веле лийын), чоҥышо ден технологический техникум, художественный училище, Оршанкыште педагогический училище почылтыныт. Чыла тидат Пётр Афанасьевичын паша шинчаончылныжо лийын.
1967 ийыште партий Марий обкомым вуйлатыше Пётр Ураев кенета ӱмыр лугыч лиеш. КПСС ЦК тудым алмашташ Пётр Афанасьевичлан темлен, но тудыжо тореш лийын, тиде пашаш утларак пеҥгыде койыш-шоктышан вуйлатыше кӱлеш манын вашештен. Ураев деч вара партий Марий обкомым Виктор Петрович Никонов вуйлаташ тӱҥалын.
А вес ийынже Пётр Алмакаевым Марий АССР Кӱшыл Каҥаш Президиум председательлан шогалтат. У должностьыш куснымекшат, тудо творческий интеллигенций дене чак кыл кучымым чарнен огыл. Литератур да искусство мастар-влак тудын дек ожнысо семынак коштыныт, шке пашашт нерген каласкаленыт, полышым йодыныт. Пётр Афанасьевич шарнымаштыже воза:
«Художественный интеллигенций дене мый службылан кӧра огыл кылдалтынам. Тудын дек шӱм-чонем шупшын. Культур ден искусствын пашаеҥышт дене вашлийын мутланымаш уш-акылым пойдарен, у шонымашым шочыктен, илышым вес семын, келгынрак шымлен ончалаш таратен. Мый ончычсо семынак спектакль ден концертлашке коштынам, творческий пашаеҥ-влакын погынымаштышт да съездыштышт, выставке ден фестивальлаште лиеденам. Марий писатель-влак могай у книгам возеныт да савыктеныт, филармонийын мурышо да куштышо ансамбльже, самодеятельный творческий коллектив-влак таче могай программе дене куандарат, музейыште да сӱретгалерейыште кызыт могай выставке эртаралтеш – чылажымат пален шогымо шуын…»
Тыгай лийын Марий республикым вияҥдыме пашалан ӱмыржым пуышо-влак кокла гыч эше ик кугу вуйлатыше пашаеҥ. Пётр Афанасьевич Алмакаевын суапле пашаже Йошкар Шӱдыр, Трудовой Йошкар Знамя (кумыт), Октябрь Революций орден-влак дене палемдалтын.
Илыш гыч тудо 1998 ий 27 мартыште каен.
Геннадий Сабанцев ямдылен.
Снимкыште: Пётр Алмакаев.
Фотом редакцийын архивше гыч налме.
