Марий Элын Журналист ушемже регионысо тӱшка увер йӧнын пашаеҥже-влакым Морко районысо Унчо кундемыш пресс-тур дене намиен коштыктен.
«Марий Эл» газет редакцийыште пашам ыштымем жапыште тиде кундемыште ик-кок гана лийынам. Тылеч вара тудо этнотуризм велым палынак вияҥе да финн-угор тӱняште кумдан чапланыш. Сандене, кызытсе Унчо нерген шӱдӧ гана колмешке, лучо ик гана ужын толам манын, пресс-турыш мыят тарванышым.
Пасугапка
Марий Эл Кугыжаныш Погынын депутатше, «Передовик» ялозанлык артельын председательже Юрий Игнатьев, Унчо ял шотан илем администрацийын вуйлатышыже Иван Евсеев да Шлань тӱвыра пӧрт пеленысе «Эр кече» фольклор ансамбльын артистше-влак мемнам Унчо селан чатка пасугапкаштыже уна муро, вужга мелна да ӱян туара, шоҥешталтше пура дене вашлийыч.
Унчо кундем
Иван Евсеевын палдарымыж почеш, Унчо гыч Йошкар-Ола марте – 150 километр, Казань йотке – 100 километр. Кундемыште 1950 утла еҥ ила: селаште – 1000 утла, ял шотан илем администрацийыш пурышо кандаш ялыште – куштыжо 300, куштыжо 200, а куштыжо 30 еҥ. Кок кугу предприятий уло, тиде – «Передовик» ялозанлык артель да «А-Транс» ООО. Тушто паша вер чыла еҥлан ок сите, да поснак вийвал пӧръеҥ-влак пошкудо Татарстан Республикыш, тыгак йӱдвел кундемлашке коштыт. Кыдалаш школышто 195 йоча шинчымашым пога. Кундемыште тыгак йочасад, тӱвыра пӧрт, библиотеке, индеш кевыт пашам ыштат.
«Передовик» ялозанлык артель
Тудын дене Юрий Игнатьев ГАЗ-51 да ДТ-54 ялозанлык техникылан пӧлеклалтше постамент воктене радамын палдарыш.
– Теҥгече мо экономический материаллан шотлалтын гын, таче тоштер экспонатыш савырна. Шке жапыштыже, эн шагалже 50 ий ончыч, постаментыште шогышо автомашина ден трактор мыняр имньым алмаштеныт?! Илен-толын, шкештат утыш лектыныт. Кызыт 5200 гектар мландыштына чыла кушкылым «Ростсельмаш» компанийын RSM-2375 маркан кок тракторжо гына ӱда! Туге гынат, тоштемше техникым кӱртньӧ пудыргыш колтен огынал, а олмыктенна, чиялтенна да теве тыгай почётан верыш эртыше илышым ушештарыше экспонат семын шогалтенна, – шке жапыштыже эн куатлылан шотлалтше автомашина ден трактор велыш ончыктен мане Юрий Арсентьевич.
Председательын мутшо почеш, «Передовик» лӱман тӱшка озанлык Ямбатыр ялыште шочын, «Айплатнур» – Унчышто, «Кӱанэҥер» – Шланьыште. Вара кум озанлыкым иктыш ушаш да тудлан «Передовик» лӱмым кодаш пунчалыныт.
Таче тыште 500 утла ушкал ден 120 утла презым ончат. Ик ушкал деч кечыште кокла шот дене 9,3 литр шӧрым шупшылыт – тидыже республикыштына ик эн сай показатель. Пасушко тӱҥ шотышто вольыкым пукшаш йӧршӧ да ситыше кушкылым ӱдат, утыжым, поснак шожым, ужалат.
Чыла пашам 100 наре еҥ шукта. Пашадар шотышто моктанаш ӧрыт, вет тудо идалыкын шокшо пагытыштыже 200 тӱжем теҥге мартеат шуын кертеш, телым палынак иземеш.
Вакш, апшаткудо
Унчо кундем Марий Элнан ик эн кугезе илемжылан шотлалтеш. 2019 ийыште тудо финн-угор тӱнян тӱвыра рӱдерже лийын. Тылеч вара Историй-этнокультур комплексын директоржо Алексей Иванов «каныш» мутым монден, молан манаш гын тышке турист-влак кажне кечын толын коштыт.
Ом пале, кӧ кузе, но мый 18 метр кӱкшытан мардеж вакшым, кӱртньым кызытак тапташ ямде апшаткудым, «Салика» фильмын ик ужашышкыже пурышо вӱд вакшым ӧрын-куанен ончышым. Юрий Арсентьевичын мутшо почеш, нуно чыланат 100 утла ияш да пашам ыштен кертше улыт. Тидыжым вӱд вакшын озаже Виталий Павлов, пырчым вакшкӱ гоч колтен, ложашыш савырымыж дене пеҥгыдемдыш.
Воктенак йоген эртыше Шора эҥер серыште мемнан эра деч VII курым ончыч илыше айдемын вержым да мемнан эран VII курымыштыжо азелинец-влакым тойымо шӱгарлам мумо, кагаз фабрикын пашам ыштымыже да тудын чыла гаяк продукцийжым Бухарашке, Азий вес велке колтымо, просветитель Николай Ильминскийын икымше марий школым почмыжо, тушто Тихон Ефремов, Николай Бутенин, Пётр Григорьев, Владимир Мухин (Владимир Сави), Иосиф Борисов (Тыныш Осып) гай чолга еҥ-шамычын пашам ыштымышт нергенат колышташ оҥай ыле.
Парк
Унчо села кыдалнысе паркым калыкын тӱҥалтышыжлан полшымо программе почеш чоҥымо. Тыште Кугу Ачамланде сарыште кредалше да вуйым пыштыше земляк-влакым шарныме лӱмеш Сарзе чап монумент, локальный конфликт-шамычын ветераныштлан стеле, пограничный войскалаште служитлыше салтак-влаклан пограничный меҥге, марий гимнын авторжо, просветитель Тихон Ефремовын бюстшо, Унчын 2019 ийыште финн-угор тӱнян тӱвыра рӱдерже лийме лӱмеш Урал гыч кондымо кугу кварц кӱ верланеныт. Парк мотор: йол йымалне – плита, пушеҥге воктене – теҥгыл, вуй ӱмбалне – понар, чыла вере гаяк – сылне пеледыш… Чыла тидым пычемыште электротул волгалтара.
Янык памаш
Легенде почеш, тудым 300 ий ончыч Янык лӱман пӧръеҥ почын. Шкеже Петр I кугыжалан служитлаш каен да мӧҥгеш пӧртылын огыл.
Унчышто Янык памаш кумдык парклан шотлалтеш. Тудымат калыкын тӱҥалтышыжлан полшымо программе почеш тӱзатыме.
Шаулен йогышо йӱштӧ вӱдан памашым йытыра пӧртыш «пуртымо». «Тиде вӱд дене чывылалтат гын, шонымашет шукталтеш», – маньыч унчо-влак, да меат, черетыш шогалын, шӱргывылышнам уло кумылын нӧртышна.
Памашыш волен-кӱзымӧ тошкалтышыш пу оҥам пышташ палемдыме улмаш, но верысе амалкалче, «Мастар мари» ООО-н генеральный директоржо Борис Апакаев палынак кужу жаплан ситыше террасе оҥам ойырен. «Сай тошкалтыш, ок нойыктаре», – аркашке кӱзымем годым шоналтышым.
– А сценым «Передовик» ял озанлык председатель Юрий Игнатьевын ойырымо оксаж кӱшеш гаяк чоҥымо, – палемдыш Иван Евсеев.
– Тыште ынде эсогыл «Марий Эл» кугыжаныш ансамбль куштен кертеш, – ешарыш кундемысе калыкын сай илышыж верч тыршыше вуйлатыше.
Мут толмашеш, Юрий Игнатьев СВО-што участвоватлыше землякше-влак денат пеҥгыде кылым куча, нунылан районысо «Флагман» да «Память», тыгак «Общероссийский калык фронт» мер организацийла, «Марий Эл верч» поро кумыл фонд гоч ынде кум УАЗ автомашинам колтен, кызыт нылымшым ямдыла. Пытартыш жапыште сарзе-влакым тӱрлӧ «кайык» деч аралыше «Малик» гай системым, генераторым да кӱлешанрак моло техникым налын колташ тырша.
Кресаньык пӧрт
Историй-этнокультур комплексын вес объектше – XIX-XX курымлаште илыше уланрак марий кресаньыкын сурт-печыже.
Тыште тоштерым вуйлатыше Людмила Аксюбина ден изирак науко пашаеҥ Зинаида Николаева мыланна шыдаҥым сорла дене тӱредаш, кылтам чумыраш да шурным сапондо дене почкаш туныктышт, сурт-пече мучко экскурсийым эртарышт, пӧртыштӧ межым шӱдыраш йӧным ыштышт, руш ӱдырамаш-влаклан иктыжлан шымакшым, весыжлан сорокам чиктышт да нимучашдымын лекше йодышна-влаклан вашештышт!
Мыйым теве мо куандарыш: тоштерын пашаеҥже-влак тукым гыч тукымыш куснен толшо кугезе йӱлам эн шергакан чинче пырче семын аралат да тидым Шорыкйол, Ӱарня, Кугече, Агавайрем, Семык, Сӱрем пайремлаште ончыктат.
Шлань
Унчо села деч иктаж кок километр ӧрдыжтӧ верланыше тиде ялыште Историй-этнокультур комплексын «Калык промысел ден кидпашам арален кодымо да вияҥдыме шотышто студий» усталык мастерскойжо пашам ышта.
Тыште «Акреттӱр» студийын сӱретчыже Анастасия Иванова марий тӱрын ӱдырамаш, пӧръеҥ, йоча тувырлаште верже нерген радамын каласкалыш, элнан тӱрлӧ кундемыштыже илыше марий-влакын вургемышт дене палдарыш. Мыят шокшо шӱм-чоным пыштен тӱрлымӧ кугезе тӱрым савыркален-савыркален ончышым, мӧҥгышкӧ налын наҥгаяш шонышым, но тудым вес еҥлан ямдыленыт улмаш.
Мут толмашеш, лач тыште СВО-што участвоватлыше марий сарзе-влаклан аралтыш шотан шевроным ямдылат.
Уа воштыр дене пидме студийыште кидмастар Иван Гаврилов материалым ямдылыме йӧн дене палдарыш, а вара йоча погремушкым ышташ туныктыш. «Экологий велым путырак яндар модыш лектыс», – уа воштыр дене пидме йӧнан креслыште шинчымем годым шоналтышым.
Палыш
Коридорыш лекмек, нерым тутло пуш чыгылтыш. «Айста ынде марий калык кочкышым тамлен ончена», – вес пӧлемышке пагален ӱжӧ комплексын директоржо Алексей Иванов.
Марий калык кочкышым тамлыме студийыш пурымек, шинчамлан моткоч мотор коҥга перныш. «Тудым Алексей Витальевич шкежак оптен!» – пылышемлан солныш.
Коҥгам почыч да тушечын палышым – шыл-шӱраш кӧрган, тыртыш форман кӱкшӧ когыльым – луктыч, шкешотан леведышыжым кораҥден, ӱстембакына конден шындышт. Алексей Иванов палышым петырыме комым пӱчкын нале, кӧргӧ велже дене савырале да Юмылан пелештыш, вара ӱстелтӧрыштӧ кече почеш икымше шинчыше еҥлан тыланыме мутым каласаш шуялтыш. Тиде йӱлашке пресс-тур дене толшо кажне еҥ ушныш.
«Палышын тиде ужашыжым оза-влак кочкыт, кодшыжым уна-шамычлан пукшат», – палдарыш Алексей Васильевич.
Илышыштем палышым шуко гана кочкынам, но коҥга гыч лукмым гына – икымше гана. Тутло, моткоч тутло!
Пресс-турым иктешлыме семын теве мом ешарем: мыланем Унчо кундем сылне пӱртӱсшӧ, унам вашлийын да ончен моштышо, кугезе тукымжын йылмыж ден илыш-йӱлажым арален кодышо, вияҥден толшо да кумдан палдарыше, шочмо вержым йӧратыше да тӱзатыше пашаче калыкше дене келшыш. Тыште уло мом ончаш, уло молан тунемаш, уло мом вуйыш да шӱм-чоныш пышташ, сандене Унчо велыш чылалан кеч ик гана миен толаш темлем.
Маргарита Иванова.
М.Скобелевын фотожо.
