Еҥ-влак ончыкылык пелашыштым кушто гына огыт вашлий! Мутлан, Молдавийысе Кагульский район Слобозия Маре села гыч молдаван рвезе Константин Мыцэблындэ ден У Торъял район Шӱвылак ял гыч марий ӱдыр Раисия Антропован ушнымыштлан шукерте огыл, 4 январьыште, 45 ий темын. Нуно кузе палыме лийыныт? Пӱрымашак ваш ыштен манашат келшен толеш.
Икте пашам ыштен, весе оролен
Тунам эше ялт самырык рвезе ден ӱдыр когыньыштланат йӧршеш йот да тора элыште, Украиныште, Днепропетровск олаште, палыме лийыныт. Константин тушто армийыште служитлен да салтак-шамычым ты оласе Южный машиностроительный заводыш оролаш колтеныт. А Рая ты заводыш пашам ышташ миен.
– Мый техникым чот йӧратенамат, кандаш класс деч вара трактористлан тунемаш кайынем ыле. Но ачам ыш колто, – тунамсе жапым шарналтен каласкалаш тӱҥале Раисия Алексеевна. – Тыге, Курыкмарий районышто илыше да токарьлан пашам ыштыше кокамым ончен, луымшо класс деч вара тиде специальностьым налаш Йошкар-Оласе ик училищыш тунемаш пурышым. Пытарымеке, вич ий токарьланак ыштышым.
Кеҥежым Днепропетровскышто илыше родына мемнан деке ялыш унала толын ыле. Тудо шкеж деке унала мияш ӱжӧ. Тидым мый шарнен кодынамат, отпуск жапыште ик йолташ ӱдырем дене нунын деке кайышна. Ола мыланна келшен. Санденак, пӧртылмеке, паша гыч лектын, Днепропетровскыш кудална, ты заводыш пашаш пурышна.
– Мый проходнойышто шогенам. Рая ик кечын тудын гоч эртыш да вигак шинчашкем перныш. Пропускшым кидышкем налын, картычкыжым сайынрак ончальым. «Мотор ӱдыр. Мыйын лиеш», – шоналтышым семынем, – кузе палыме лиймыштым шарналтен, шыргыжалын, ынде пелашыже радамлаш тӱҥале.
Кастене ӱдырын паша гыч кайымыж годым рвезе тудын дене пелештен. Мутланымышт годым Рая «я мариечка» манын каласен. Ик кечын увольненийыш лекмеке, Костя тудын илыме тӱшкагудышкыжо миен. Комендантлан мый тыгай-тыгай пӧлемыш Мариечка деке толынам манын каласен. А тудыжо ӱмбакше ӧрын ончалын да ойлен: «Галя, Валя, Таня, Света улыт, а Мариечка уке».
– Тунам мый савырнен кайышым. «Заводышто садак ужам», – шоналтышым, – умбакыже ойла пӧръеҥ. – Тунам, пропускшым кидышкем налмекем, фотографийжым веле онченам, а лӱмжым, фамилийжым лудынат омыл! Вес гана мутланымына годым Рая умылтарыш: тудо марий ӱдыр улмыж нерген «я мариечка» манын каласен улмаш, а мыйже лӱмжым тыге ойла, шоненам. Марий республик, марий калык улмо нерген тунам паленат омыл. Да тунамсе жапыште Марий Эл нерген кумдан ойленжат огытыл.
Тыге ӱдыр ден рвезе келшаш тӱҥалыныт. Костялан служитлашыже шукак кодын огыл улмашат, ик кечын мӧҥгышкыжӧ серышым возен да Раян картычкыжым пыштен колтен. Письмаштыже серен: «Армий гыч мый шкетын огыл, а Рая дене мием». Ачаж ден аваже лийыныт гынат, вашмутым кочаже колтен. Тудо возен: «Ой, Костя, тиде ӱдыр огыл, а картинка!»
14 ий …
Серымыж семынак, мӧҥгышкыжӧ, Молдавийыш, Рая дене миеныт. Пел ий гыч нуно возалтыныт. Самырык марий механизаторлан ышташ тӱҥалын, пелашыже больницыш изирак медшӱжарлан пурен. Алёна ӱдырышт шочмеке, венчаялтыныт. Кок ий гыч Валерий эргышт ош тӱням ужын. Кызыт ӱдырышт Казаньыште ила да пашам ышта. Валерия уныкашт школым тунем пытарымешкыже икмыняр ий коча-коваж дене илен. Нуно опекунжо лийыныт. Тусо ик вузым пытарен, марлан лектын. Пелашыже – татар. Кызыт Казаньыште лицейыште пашам ышта.
Валерий эргышт ешыж дене Йошкар-Олаште ила. Ватыже – чуваш калыкын шочшыжо. Икманаш, Мыцэблындэмытын ешышт интернациональный.
А тунам Молдавийыште самырык вате-марий тӱҥалтыште Константинын ача-аваж дене пырля иленыт. Нунын кок пӧртышт лийын. Туге гынат кок ий гыч эрге-шешкыштлан вес кугу пӧртым налын пуэныт, да моло семынак тиде самырык ешат шке сурт-оралтыжым тӱзаташ тӱҥалын: пакчагӧргым шынден, вольыкым ашнен.
1980 ий гыч 1994 ий марте тушто иленыт. Но вара, элыште пуламыр тӱҥалмеке, Мыцэблындэмыт Марий Элыш толыныт, кеч тымартеат Раисия Алексеевнан мӧҥгыштыжӧ кажне ийын лийыныт.
– Ик-кок ий тыште илена да, Молдавийыште илыш лыпланымеке, мӧҥгеш каена, темлен ыле тунам пелашем. Могай ик-кок ий? Теве ынде вашке 32 ият шуэш, – мыскара йӧрерак каласыш пӧръеҥ. – Но ме кажне ийын гаяк шочмо элышкем миен толеденна. А пытартыш гана шкетын вич ий ончыч лийынам.
Шке жапыштыже Константин Петровичын ачаж ден аважат Шӱвылакышке унала толын каеныт. Нунылан шешкыштын аважын кӱэшт пукшымо шӱрашан мелнаже поснак ушешышт кодын.
Марий мландыште
Тора элыште илымышт годым йочаштат, Раисия Алексеевнат молдаванла мутланаш тунемыныт улмаш. А тышке толмекышт, ӱдырышт ден эргышт марий йылмылан шӱмаҥыныт. Кызытат коктынат марла сайын мутланат.
Марий Элыште тӱҥалтыште 4 ий Шӱвылакыште иленыт, вара У Торъялыш илаш кусненыт.
Ӱдырамаш тыштат больницыш пашаш пурен. Тудо 20 ий районысо эмлымверын реанимаций отделенийыштыже неле черле-влакым ончен.
А Константин Петрович «Первый Май» колхозышто автопарк ороллан ыштен. Но жап эртыме семын йолжо утларак да утларак тургыжландараш тӱҥалын.
– Молдавийыште илымына годымак шола йолышкем кугу тракторын ораважым йоҥылыш камвозыктенам. Тидлан кӧра эн ончычак больницыште вич парнямге ампутироватленыт. Вараже пулвуй мартерак пӱчкыныт. Лу ий гыч вес йолемат тургыжландараш тӱҥалын, да тудымат ты мартеак пӱчкыныт. Кызыт протез дене коштам. Коштам веле мо, куржталам, велосипед, машина дене кудалыштам. 25 ий жапыште тунемалтын. Ындыже шке йолем гаяк веле чучеш, – кумыл нӧлтын ойлаш тыршыш пӧръеҥ.
Инвалид, адакшым пенсий пагытыш шукертак шуын гынат, мӧҥгыштыжӧ яра гына огеш шинче. Тудо икмыняр ий ончычак йолчием ачалышылан ышташ тӱҥалын да але мартеат ты пашам шукта.
Полыш
Республикын Тазалык аралтыш министерствыже Константин Петровичлан кажне кум ий гыч коляскым пуэн. Тыге шке гаражыштышт икмыняре погынен. Но жап эртыме семын иктышт рӱдаҥыныт, весыштын орава камерышт шӱтлен.
– Иктым «на всякий случай» манме семын шканем коденам. Умбакыже мо лиеш – от палыс. А кок коляске йӧршеш у, коробка гычат лукдымо, кият, да ме пелашем дене нуным СВО-шко колтенна, – палдарыш пӧръеҥ.
Тиддеч посна вате-марий спецоперацийыште улшо-влаклан тений У ий вашеш пӧлекым колтен. Пенсийышт гыч оксамат ойырат.
Уста кулинар
Мутланыме годым эше теве мо рашеме: тиде пӧръеҥ – уста кулинар.
– Кочкаш мыят шолтем, но утларакше пелашем ямдыла. Тудо шке национальный кочкышыштымат ышта, эсогыл когыльо ден тортымат кӱэштеш, – каласыш ватыже да тидын дене чотак ӧрыктарыш.
– Чынак, кочкаш шолташ мый моткоч йӧратем. Айста ӱстелтӧрыш. Толмыда лӱмеш мом ямдылымем дене сийлем, – мане пӧръеҥ.
Тыге ойлымо деч вара кӧныде кузе чытет? А Константин Петрович мийымемлан мом гына шолтен, кӱэштын огыл ыле?! Но тиде, кузе ойлат, вес историй. Мом кочкын ончымем, уна лиймем нерген лишыл жапыште «Сурт-пече» газетыштына каласкалем да нине кочкышын рецептшымат темлем. Вучыза.
