10-14 ноябрь – Сакыр диабет ваштареш кучедалме арня.
Айдеме тукымын тиде чер ваштареш кучедалаш йӧнжӧ ден средстваже кужу жап лийын огытыл. «Сакыр диабет» диагноз пациентлан тӧрланаш веле огыл, кужун илашат нимогай ӱшаным пуэн огыл.
1922 ийыште Канадыште илыше самырык шанчызе Фредерик Бантинг сакыр диабетын чот неле формыж дене орланыше 14 ияш рвезылан инсулинын инъекцийжым ыштен. Икмыняр укол деч вара черле пациентлан палынак куштылго лийын, а эше пел ий гыч тыглай илышыш пӧртылын.
Тиде увер тӱня мучко шарлен, да 1922 ий мучаште препаратым ужалаш луктыныт. Сакыр диабетым таче кечыланат эмлаш огеш лий, но пациент-шамыч инсулинын полшымыж дене черым контрольышто кучен кертыт.
2007 ий гыч Диабет ваштареш кучедалме кече ООН-ын вуйлатымыж почеш эрта. Тудын тӱҥ шонымашыже калыкым тиде чер дене кумданрак палдарыме дене кылдалтын.
Марий Элыште икымше эндокринолог 1962 ийыште пашам ышташ тӱҥалын. 1989 ийыште Республикысе больницыште икымше эндокринологий отделенийым почмо, 1998 ийыште – Диабет школым, 2003 ийыште Йошкар-Оласе 2-шо №-ан поликлиникыште оласе эндокринологий рӱдер пашам ышташ тӱҥалын, изиш варарак – Диабет школ.
Таче республикыштына 22 эндокринолог тырша. Йошкар-Оласе 2-шо №-ан поликлиникыште Район-влак кокласе эндокринологий рӱдерым да Республикысе клинический больницыште Регионысо эндокринологий рӱдерым почмо.
Регионын чыла районыштыжо илыше пациент-влак медицине полышлан эҥертен, сакыр диабет деч эмым налын кертыт.
Сакыр диабет вӱргорным локтыл кертмыж дене лӱдыкшӧ. Тыгодым поснак верге ден шӱм чот орланат, тидак айдемылан инвалид лияш амалым ышта.
Эндокринолог-влакын тӱҥ пашашт черын организмлан эшеат кугу зияным ыштен кертмыж ваштареш кучедалмашке виктаралтын. «Сакыр диабет» диагнозан пациент-шамыч сокыр лийын да йол деч посна кодын кертме деч идалыкыште ик гана врач-офтальмолог дене да «Диабетический йолгопа» кабинетыште тергалтшаш улыт. Пытартышыже Йошкар-Ола, Пролетарский урем, 68-ше А адрес дене пашам ышта.
Сакыр диабетын зиянже деч аралалтме тӱҥ мере-влак:
- Глюкозын чотшым тергымаш. Вӱрысӧ сакырын кугытшым жапын-жапын шке тергыман да врачын палемдымыжым – эмлалтме йӧн ден диетым – пеҥгыдын шуктыман. Гликированный гемоглобиным кум тылзылан ик гана – идалыкыште ныл гана – тергыман. Врачын палемдыме показательыш шуаш тыршыман.
- Вӱргорно давленийым тергымаш. Тудым кажне кечын, а южгунам кечеш икмыняр гана висыман да нормышто кучыман.
- Холестеринын чотшым эскерымаш. Тидланже жапын-жапын вӱрым тергыктыман.
- Тамакым кудалтыман. Тамак тазалыклан кугу лӱдыкшым ышта, диабет годым – поснак.
- Физически чолга лияш. Икшырымын ыштыме физзарядке метаболизмым саемда, ткань-влаклан инсулиным шижаш полша.
- Чын кочкаш. Клетчаткылан, белоклан, коялан да углеводлан поян балансироватлыме кочкышым кочман. Сакыр, мӱй, джем гай рафинироватлыме углеводым шагалемдыман.
- Капкыл нелытым эскерымаш. Капкыл кӱкшытлан келшыше нелыт диабетын зиянже деч аралалташ полша.
Людмила ЕГОШИНА,
Марий Эл Тазалык аралтыш министерствын штат деч ӧрдыжысӧ тӱҥ эндокринологшо.
Маргарита ИВАНОВА ямдылен.
Марий Эл Тазалык аралтыш министерствын фотожо.
