Советский район Ленин лӱмеш колхозым кумло икымше ий Михаил Лисов вуйлата. Шочмыжлан тений ноябрьыште 70 ий темеш.
Марий Элыште тӱшка озанлыкым вуйлатыше-влак коклаште Михаил Ильич ик эн кужу жап колхозын сапшым кидыштыже пеҥгыдын куча. Тудын вуйлатыме жапыште колхоз эн ончыл радамыш лектын огыл гынат, тыште пасу пашаштат, вольык ашнымаштат илыш деч почеш огыт код. Еҥ-влак кумылын тыршат, пашадарымат келшышым тӱлат, специалист-влак ситат. Тыге манаш лиеш: озанлык – вияҥме корнышто.
Тыршет – лиеш лектышет
Ме колхозыш уржа-сорла тӱҥалме икымше кечылаште миен коштна. Михаил Ильич дене вашлиймына годым нӧлталтше кумылан улмыжым шижна. Вет тений шурно чаплын шочын, тӱҥалтыште гектар еда 35 центнер дене лектын. Кодшо ийын чумыржо 3,2 тӱжем тонным погеныт гын, тений ныл тӱжемыш шуктынешт. Тӱҥ ужаш пырче вольыкым пукшаш кая. Эше кодшо ийысе 150 тонн шыдаҥым ужален кертыт.
– Чаманен каласаш перна: шыдаҥлан ак килограммжылан латнылыт гыч латкок теҥге марте волен кайыш, – ойла Лисов. – Шке акышкыже гына шуэш. Тений шурнывечына 1,2 тӱжем гектарым айла. Пырчым шийме кум комбайнна уло. Иктыжым кугу опытан механизатор Игорь Капитонов виктара. Тыршыше пӧръеҥ. Але механизатор, Марий Эл Республикысе ялозанлыкын сулло пашаеҥже Анатолий Козыревым налаш. Ончыч комбайн дене шурным поген, сулен налме канышыш лектын. Полшаш йодна да вуйым ыш шупш: Е-281 комбайн дене сенажлык шудым лывыжгаш солыш. Теве тыгай еҥ-влак кӱшешак колхозна ила-шӱла. Тичмаш налмаште озанлыкна икшырымын тырша: пашадарым жапыштыже пуэна, налогым тӱлена, улшо кредитым график почеш пӧртылтена, парымна уке. Ял калыклан тӱҥжӧ теве мо: пашадарым келшышым тӱлаш. Тидланак огыл мо шылым-шӧрым, пырчым ыштен налына. Правлений погынымаште тыге кутырен келшышна: пашадарым лу процентлан кугемдымашке шуаш. Кодшо ийын тылзаш кокла пашадарна 38 тӱжем теҥгем эртен гын, тений 42-45 тӱжемыш шукташ. Механизатор ден доярке-влакын пашадарышт кугурак.
Палыше корным ончыкта
Колхозыш тӱҥ агрономлан кум ий ончыч ялозанлык науко кандидат Виталий Бердниковын толмыж деч вара пасу пашаште сай вашталтыш лийын. Тудын толмекыже пырчым эрыктен коштышо комплексым тӱрыснек уэмденыт, жаплан келшыше оборудованийым шындылыныт. Тидлан 30 миллион теҥгем кучылтыныт. Ынде пырчым сай качестваным ямдылаш йӧн ситышын.
Тӱҥ специалист мланде пашам наукын кӱштымыж почеш шукташ тырша. Ӱяҥдышым, урлыкашым аяртыме, кушкылым аралыме средствам налаш 4,5 миллион теҥгем кучылтыныт. Тыге лектышат палынак нӧлталт каен. Михаил Ильичын мутшо почеш, ынде тыгай задаче шындалтеш: ончыкыжым чаплырак качестван шурным кушташ. Шыдаҥым, мутлан, визымше огыл, кумшо классаным ончен кушташ. Тудын акшат шерге, киндым кӱэшташ келшыше.
Специалист нерген мутым умбакыже шуяш гын, районышто тиде озанлыкыште гына тӱҥ инженер Евгений Иванов кӱшыл шинчымашан, Марий политехнический институтым (кызыт Юлтех) тунем пытарен. Колхозышто ынде ятыр ий тырша, уста еҥ семын аклат. А моло озанлыклаште эсогыл тыглай механизаторлан инженер пашам ӱшанат. Тений гына озанлык кок КамАЗ автомашинам, латкок тонным оптен наҥгаяш келшыше тележкым налын. Техникым ий еда уэмден толыт.
Але У Торъял районышто шочын-кушшо Сергей Немдам налаш. Ончыч самырык рвезе Сбербанкыште пашам ыштен. Тудлан колхозышто финанс дене кылдалтше чыла пашам виктараш ӱшанен пуэныт. Озанлыкыште лиймына годым колхоз председатель дене техникылан шапаш ужашым кычал мумо йодышым рашемдат ыле.
Парышым вольык конда
Вольык ашныме пашам ончалаш гын, тыште тӱҥ нелылык – доярке, тыгак моло пашаеҥ ийготым погышо-влак тыршат. Шукырак шылым, шӧрым ыштен налаш манын, кум-ныл ий ончыч у комплексым чоҥымо нерген мутым луктыныт улмаш. Каҥашен онченыт, тыгай ойыш толын лектыныт: у комплексыште вольыкшым кӧ ончаш тӱҥалеш?
– Тиде оралтым нӧлташ витле миллион теҥге кредитым налына лийже, парымыш пурена ыле, – шонкала Михаил Лисов. – Озанлыкна нелылыкыш логалын кертеш. Тыге кутырен келшышна: кызыт улшо вольыкшымак сайын ончаш, лектышым палынак кугемдаш. Кызыт 800 вуй тӱкан шолдыра вольыкна уло, тышечын 312 вуйжо – ушкал. Кажныжлан шотлымаште кызыт коло кок килограмм дене шӧрым лӱштена, вич ий ончыч лучко килограмм дене шупшылмо. Лишыл жапыште коло вич килограммыш шуктынена. Ушкалым искусственный йӧн дене гына тӱжаҥдена. Сай вашталтыш уло.
Озанлыкын кассышкыже 80 процент окса лачак вольык продукцийым ужалыме деч пура. Шӧр деч посна эше шылым ужалат, ӱшкыжым пукшен ӧрдыктарат. Лишыл жапыште кажне вуйын сутка еда ешаралтме нелытшым 800 граммыш шукташ палемденыт.
Вольык продукцийым кугемдыме эше ик йӧн – шуко да чапле качестван курго. Ты шотышто нелылыкым огыт шиж. Эше кодшо ийысе ик бурт сенажышт аралалтеш, тыгак кукшо шудышт ӱмашсак уло. Мийымына кечын йӧре ӱдымӧ шӱльӧ ден вике вартыш гыч сенажым оптен пытарат ыле. Куатле кум трактор пасу гыч тыгыдемдыме массым шупшыктен, кок трактор лаптыртен. Сенажым оптымашке лачак кечывал кочкышым конденыт ыле.
– Ме кечывалым Сергей Козырев дене коктын кондымо ужар кургым лаптыртена гын, йӱдлан ик трактор тиде пашамак шукташ кодеш, – ойлыш механизатор Вадим Пегенеев.
Ынде озанлыкыште тӱҥ тӱткышым люцернылан ойыраш тӱҥалыт. Тудым 300 гектарыш вераҥдыме. Эше 140 гектар кумдыкышто кукурузо сайын кушкеш. Тудым силослан кучылташ тӱҥалыт. Тыге шым тӱжем тонн кургышт погына. Ты ганат кургым утыждене ямдылат.
Нелылыкат, сеҥымашат улыт
Михаил Ильичым тыгай йодыш тургыжландара: электровий чӱчкыдынак йӧрталтеш. Писе мардежлан, кӱдырчылан, тале поранлан кӧра тыгай туткар лиеда. А комплексыште электровий деч посна вӱта гыч терысым от лук, вӱдым от пу, ушкалым от лӱштӧ, шӧрым от йӱкшыктаре. Тыгай экшыклан ончылгоч ямдылалтман. Дизельный генератор пел миллион теҥгем шога. Тудо кызыт озанлыклаште уке гаяк. Тиде озанлыкыштат тыгай йодышак пӱсын шога.
Колхоз кажне ганат пасу пашам писын эртара. Теве тений шошо агам эртарымаште ойыртемалтмылан районын кубокшым сеҥен налын. 2022 ийыште шурным гектар еда 33,2 центнер дене поген налын да республикыште икте гыч вич тӱжем гектар марте шурным куштышо тӱшка озанлык-влак коклаште кокымшо верыш лектын. А Совет Ушем пагытыште колхоз йытыным ончен куштымаште эсогыл элыште кокымшо верыш лектын улмаш. Тиде – Кужмарий кундемысе калыкын тыршыме сай паша саскаже.
Снимкыште: Михаил Лисов сеҥен налме кубокым ончыкта.
Авторын фотожо.
