Уста гармонист, чолга пӧръеҥ, Юрий Дмитриев тӱвыра аланыште нылле наре ий тырша. Кызыт тудо – Волжский округ Нурмучаш Шайра ялысе клубын аккомпаниаторжо.
Нурмучаш Шайраште да Сотнурышто
Ялысе школ деч вара Юрий Васильевич Памар СПТУ-што тракторист-машинистлан тунемын лектын да ик жап верысе колхозышто тыршен. Но трукышто паша вержым вашталташ логалын: ял клубышто гармонист лийын огыл да, тудым художественный вуйлатышылан ӱжыныт. Изинекак семӱзгарым шокташ тунемше рвезе темлымашлан уло кумылын кӧнен.
– 1987 ий 4 январьыште Нурмучаш Шайра ялысе клубыш пашаш толынам, да мо оҥайже – нылле ий наре жап гыч уэш тышкак пӧртылынам (воштылеш). Шошо марте пашам ыштышым да армийыш кайышым, – шарналта самырык пагытшым Юрий Васильевич.
Кок ий служитлымеке, СПТУ-што налме специальностьшо дене уэш колхозышто тыршаш тӱҥалын. Тыге качымарий ийготым налше рвезе илалше ача-аважлан полшен, вет вӱта тич шогышо вольыклан пырчат, шудат, олымат кӱлыныт. Икмыняр жап колхоз пашаште пӱжвӱдым йоктарымеке, пошкудыжын мутшым колыштын, Руш Шайра клубыш художественный вуйлатышылан каен.
– Идалык гыч мыйым Сотнур тӱвыра пӧртыш пел ставкылан колтеныт, ты жапыштак автоклубым вуйлатенам. Ой, мыняр концертым, пайремым эртарыме – калык эреак шуко погынен. Тиде жаплан Нурмучаш Шайраште клубын чапле у оралтыжым чоҥен шуктеныт, 1991 ийыште Рая Михайлова дене когыньнам тушко пашаш колтеныт. Паша «шолын»: тунам яллаште самырык-влакат шукын лийыныт, кажне кечын дискотекышкат, киношкат ятырынак чумыргеныт. Школ дене кылна пеҥгыде лийын, концертым чӱчкыдын эртаренна. Колхозын дояркыже-влакат чапле концерт дене куандареныт. «Шайра кундем» ансамбльнан репертуарже тӱрлӧ муро, куштымашлан поян лийын. Корамасыш шумеш кок автобус дене концертым ончыкташ кудалыштынна, – пашам ышташ тӱҥалмыжым оҥайын каласкала весела кумылан пӧръеҥ. – Ик жап гыч тышечын уэш Сотнур тӱвыра пӧртыш аккомпаниаторлан колтеныт. Оралте трукышто йӱлымеке, икмыняр клубышто пашам ышташ логалын: Нурмучаш Шайраште да Сотнурыштак верысе поликлиникын тошто оралтыжым тӱвыра пӧрт семын келыштарымек. Туштат концертыш калыкым чумыраш шотым муынна. 2021 ийыште «Тӱвыра» нацпроект полшымо дене уэмдыме чапле тӱвыра пӧртым почмеке, 2026 ий тӱҥалтыш марте тушто тыршенам.
Вес ялыш кудалыштме олмеш
Илен-толын шукынжо шочмо кундемыш пӧртылыт, чон йодмо пашам шуктат. Тений гыч Юрий Васильевич шке ялысе клубыштыжо – аккомпаниатор. – Нурмучаш Шайра клуб вуйлатыше поро йолташем Радик Яндаков тышке куснымеке, мыйымат ӱжӧ, да келшышым. Вет ийготым погымо семын вес ялыш шумеш кудалыштме пешыже ок шу, – ойла Юрий Дмитриев. – «Шайра» ансамбль – клубын ик эн ӱшанле йолташыже. Чыла пашам пырля ворандарена.
Вуйлатыше ден аккомпаниатор Памар тӱвыра пӧрт пеленысе калык лӱмым сулышо «Юл сем» ансамбльын участникше улыт.
Пече вуй гыч эскерен
Изирак капкылан, но кӧргӧ вий-куатан Юрий Дмитриев гармоньым кудымшо классыште шокташ тунемын.
– Ончыч кажне кастене, капка ончылно тӱшкан погынен, гармоньым шоктеныт, мурен куштеныт. Нуным пече вуйыш кӱзен шинчын эскеренам: Гармонистше мочол лийын?! «Эх, мыят тыге шоктен моштышаш ыле» манын шоненам. Гармоньыштым мемнан капка ончылысо теҥгылышкак коден каят ыле. Иктыжым налын пӧртыш пуртем да, ну, чот темдыштам ыле. Гармонист лияш чонем эреак йӱлен, – кумылжо волгалте уста гармоньчын. – Йолташем «Кубань» гармоньжо дене кок сӱан мурым шоктен ончыктымыж денак мыят тунемын шуым. Тиддеч вара школышто чыла гаяк мероприятийыш гармонем сакалтен ошкылам ыле.
Юрий Васильевичлан усталык шӱлыш ача-аважын куд икшыве кокла гыч лач тудлан куснен. Тидлан тудо тачат тауштен ила. Аваже жапше годым самодеятельный композитор Василий Очетов дене пырля концертыште мурен, куштен. Музык шӱлышан ачаже балалайкым шоктен, мураш чот кертын, Марий радиошто йоҥгалтше чыла спектакльым эсогыл наизусть пален, спектакльла гыч муро-влакымат мастарын мурен. Тыгай уста улмыжым ялыште шукын паленыт, вет тудо кас еда Шинчымаш касыш погынышо-влакланат ятыр марий книгам, газетым, «Ончыко» журналыште тӱрлӧ пьесым йӱкын лудын.
Трактористлан – «Кубань»…
Ик жап Карл Маркс лӱмеш колхозышто пашам ыштымыж годым пеленже семӱзгаржым эреак нумалыштын, вет кас еда концерт дене кошташ кӱлын. Икымше гармоньым налаш павайже ик пенсий оксажым пуэн.
– Тунам шымше классыште тунемынам. «Юрик, тылат гармоньым налын пуэм, тольык мылам кӱтӱм кӱтӧ» манын тудо. Гармонян лияш манын, ик арня шорык кӱтӱм кӱташ логалын. Павайын эргыжат, тудым Когой Микале маныт ыле, гармоньым шоктен да тудланат, 17 комбым ужален, гармоньым налын пуэн, – коважлан тауштен ойла гармоньчо. – Волжск ола гыч «Кубань» гармоньым налын кондымо деч вара эрже-касше паҥгалажым темдыштынам. Варажым кас еда иктаж суртыш пидаш погынышо-влакланат шоктенам. Пошкудо павайын «Ну, Юрик, ынде мыняр семым шоктен моштет?» манмыже кумылым нӧлтен, да кажне толмыштлан у семым тунемаш таратен.
… вара «Чайка-2»
«Кубань» деч вара акаже-влак «Чайка-2» гармоньым налын пуэныт. Но уста гармонистлан тудат шукылан ситен огыл, сӱаныште йӱр вошт шоктымыжлан кӧра локтылалтын. Тиддеч вара тудлан Киров велне илыше акаж ден курскаже семӱзгарым налаш оксам пуэныт, верысе «Шайра кундем» колхоз председатель Евгений Николаевич Трудолюбоват семӱзгарым пӧлеклен. Туддене Юрий Васильевич кызытат коклан шокта.
Юрий Дмитриев Волжский кундемлан моткоч йодмашан гармонист: тудым сӱанышкат, шочмо кечышкат, юбилейышкат, армийыш ужатымашке ӱжыт. Кажне суртышто Игначи Юрик (тудым ялыштыже тыге маныт – авт.) – эн вучымо, пагалыме да шерге уна. Гармонистын чыла вере шукташ тыршымыжым аклен, «Шым Шайранан ик Юрикше адакат калык чоным куандараш вашка» манын ойлышыштат улыт.
Гармонист-влакын Россий, республик кӱкшытан конкурслаштат ик гана веле огыл сеҥышыш лектын. Тидым дипломжо ден кубокшо-влак сайын пеҥгыдемдат.
Тале гармонист лияш тудлан мастарлыкым Юмо пуэн. «Ното почеш шокташ мыланем нелын чучеш», – манеш шкевуя шокташ тунемше музыканче. Юрий Васильевич еҥ йодмо почеш тӱрлӧ семым шокталтен, яндар йӱкшӧ дене муралтен да кеч-могай вашлиймашымат пайремыш савырен кертеш, тыматлын мутланымыж денат кумылым савыра.
Шотан суртоза
Юрий Васильевич шкенжым моткоч скромнан куча, эсогыл ыштыме пашаж нерген каласашат вожылеш. «Шайра» ансамбльын участникше-влакын ойлымышт почеш, шотан суртоза товарымат кучылт мошта. Ача-ава суртым арален коден, тудым уэмден, эскерен шога. Пеленак вес пӧртым чоҥен, сурт-пече кокласе чыла гаяк оралтым шкетынак нӧлтен. Кочкашат тутлын ямдыла, мелнамат, когыльымат кӱэштеш, шопыктарыме ковыштажым ойлыманат огыл – чылалан келша. Кеч-могай пашаштат пелашыжым ӱшанле эҥертышлан шотла.
– Авам дечак кочкышым ямдылаш, киндым кӱэшташ тунемынам. Кочмет шуэш гын, куш пурет – тунемат. Кодшо курымын 90-ше ийлаштыже икымше гана кинде руашым нӧштылмем кызытат сайын шарнем, – воштыл каласкала суртоза. – Формыш оптенам да, оварымыжым вучен шуктыде, комакаш чыкенам. Лапка да нӧчка кинде тудо жапыште пеш тамлын чучын.
Теве тыгайрак тудо, мемнан тачысе геройна: поро кумылан, пашам йӧратыше, весылан полшаш ямде улшо йолташ да пӱртӱс аван пуымо поянлыкше дене калыкын куанжым да ойгыжым лош пайлен моштышо чолга гармонист.
Алевтина БАЙКОВА
Авторын фотожо.
Снимкыште: Юрий Дмитриев – Волжский кундемын ик эн уста гармонистше.
