10-16 август – Шӱм-вӱргорно чер дене черланыме деч аралалтме арня.
Тудо 11 августышто палемдалтше Таза шӱмын тӱнямбал кечыжлан пӧлеклалтын.
Тӱнямбалне шӱм-вӱргорно чер ынде ятыр лу ий айдемын нелын черланыме да колымо тӱҥ амалжылан шотлалтеш. Тыштыже вӱргорно гипертонийым, шӱмын ишемий чержым, инсультым, аритмийым, периферический вӱргорнын чержым палемдаш кӱлеш. Шӱм-вӱргорно черлан кӧра колымо чотым профилактикын полшымыжо – таза илыш-йӱлам кучымо да тӱҥ лӱдыкшым кораҥдыме – дене иземдаш лиеш.
Лӱдыкшым модифицироватлымылан да модифицироватлыме огыллан шеледат. Икымшыжым айдеме шкежак шотыш налын кертеш, вет гипертонийым, вӱрысӧ холестеринын кугытшым, сакыр диабетым, капкыл нелытым эскераш тынарак неле огыл, тыгак черланыме деч тамакым шупшмым, аракам йӱмым чарнаш, шинчыман паша деч вара шукырак тарванылаш, стресс деч аралалташ лиеш.
Модифицироватлыме огыл лӱдыкшым вашталташ огеш лий. Тудо айдемын ийготшо да кӧ улмыжо (пӧръеҥ 45 ий деч кугурак, ӱдырамаш – 55 ий деч), тыгак лишыл родо-влакын шӱм-вӱргорно чер дене самырык ийготыштак черланымышт дене кылдалтын.
Вӱргорно давлений 140/90 деч кугу гын, тиде – гипертоний. Тӱнямбалне кугу давлениян еҥ-влак шукын улыт, но нунын кокла гыч пелыже веле черле улмыштым палат. Чаманен палемдыман, нуныжат чыланжак огыл врачын темлымыжым тӱрыс шуктат. Эмлыдыме гипертоний тазалыклан кугу зияным ыштен кертмыж дене лӱдыкшӧ. Тыште инсультым, миокардын инфарктшым, шӱм да верге черым палемдаш лиеш. Тазалык шотышто азапыш логалме деч врачын палемдыме гипотензивный препаратым йӱаш да давленийым эскераш темлалтеш.
Сакыр диабет шӱм-вӱргорно чер дене черланен кертме лӱдыкшым кок пачаш кугемда, сандене эндокринологын чыла темлымашыжым шукташ да вӱрыштӧ глюкозым нормышто кучаш кӱлеш.
Вӱрыштӧ холестеринын чотшым рашемдыза. Тудо нормо деч кугу гын, врач дене препаратым ойырен налза. Рационыш вольык коядыме продуктым, пакчасаскалан, емыж-саскалан, неле углеводлан поян, ярыман кочкышым утларак пуртыза, а коян шылым, лемым, консервым, колбасам, сосискым, ямде пельменьым, майонезым кораҥдыза.
Шукырак тарванылза. Шӱм тургыжландара, да эмым йӱыда гын, физкультур дене пеҥгыдырак кылым кучаш тӱҥалмыда деч ончыч врач дене каҥашыза. Эн пайдале физический нагрузкылан йолын коштмо, велосипед дене кудалыштме, сад-пакчаште тыршыме, сурт сомылкам шуктымо, куштымо, ече дене куржталме, коньки дене мунчалтыме, ийме да моло шотлалтыт. Физически чолга илалше еҥ шуэн сусырга да пуреҥгая, кужун ок шоҥгем. Кочмо деч вара физический упражненийым ышташ але спортын вес видше дене заниматлалташ огеш темлалт. Капкыл нелытым эскерыза, кыдалым висыза (пӧръеҥын 102 см деч кӱжгӧ лийшаш огыл, ӱдырамашын – 88 см деч).
Тамак шӱм-вӱргорно системылан кугу зияным ышта. Тудым палынак шуко шупшмылан кӧра чер вияҥеш веле огыл, айдемын илышыжымат пытарен кертеш. Тиде уда койыш деч 45 ияш лиймешке утлаш гын, лӱдыкшӧ иземеш. Тамакым шупшшо 50 ияш деч самырык ийготан еҥ-влак тамакым шупшдымо-шамыч деч вич пачаш писын черланат. Тамакым шупшшо 40-59 ияш пӧръеҥ да 30-69 ияш ӱдырамаш-влак коклаште шӱмын ишемий чержылан кӧра жап деч ончыч колен кертме лӱдыкшӧ кум пачаш кугу.
Кеч шикшдыме тамак, кеч электрон сигарет, кеч вейп – чылажат тазалыклан лӱдыкшӧ. Шупшмым чарнаш гын, шӱм-вӱргорно чер дене черланен кертме лӱдыкшӧ икымше ийынак 50 процентлан иземеш, тыгодымак ӱмыр мучкылан палемдыме гипотензивный але гиполипидемический препарат-влак 25 процентлан веле аралат.
Шӱм-вӱргорно чер дене черланыме деч аралалтме шот дене алкогольымат йӱаш огеш темлалт. Тудын лӱдыкшыдымӧ дозыжо уке гаяк.
Кызыт шӱм-вӱргорно черым тӱрлӧ препарат дене веле огыл эмлат, тидлан кӱкшӧ технологиян йӧнымат кучылтыт. Тӱҥжӧ – врач деке жапыштыже каяш, шымлымашым эрташ, эмлалташ тӱҥалаш, илыш-йӱлам вашталташ. Врач деке мыняр ондак кает, эмлалтме результат тунар сай лиеш, тазалыкланат зиян шагалрак ышталтеш.
Икманаш, шке тазалыкна – шкенан кидыште, сандене шӱмлан таза лияш полшыза!
Наталья МАСЛОВА,
Йошкар-Оласе больницын регионысо вӱргорно рӱдержын кардиологий отделенийжым вуйлатыше.
Марий Эл Тазалык аралтыш министерствын пресс-службыжын фотожо.
