Геннадий Сабанцев мутланен.
Филологий науко кандидат Аркадий Ефремовын шочмыжлан 4 октябрьыште 70 ий темын.
Справке
Аркадий Семёнович Ефремов Марий АССР Морко район У Памаш (эше Апак маныт) ялыште колхозник ешеш шочын. 1963–1973 ийлаште Кумыжъял кыдалаш школышто тунемын. 1978 ийыште Марий кугыжаныш университетын историй-филологий факультетшын марий филологий пӧлкажым тунем лектын да МарНИИ-ште йылме секторышто пашам ышташ тӱҥалын. Тиде ийынак армийыш налыныт. Демобилизаций деч вара адак шымлыше институтышто ыштен. 1982–1985 ийлаште Эстонийысе Тарту кугыжаныш университетын финн-угор йылме-влак кафедр пелен аспирантурыштыжо шинчымашым поген. Аспирантур деч вара эртак МарНИИЯЛИ-ште тыршен.
Аркадий Семёнович Ефремов, нелын черланымек, 1997 ий 19 июньышто илыш гыч каен.
Аркадий Ефремов нерген тудын пелашыже, филологий науко кандидат, МарНИИЯЛИ-н научный пашаеҥже Серафима Сибатрова дене мутланена.
– Серафима Сергеевна, айста таче Аркадий Семёнович нерген кӱчыкын шарналтена…
– Илыш… пӱрымаш… Кӧм мо вуча – нигӧ раш ок пале, но нигӧнат уда ончыкылык нерген шонымыжо ок шу, кажныже эре сайым веле вуча… Шонен мо Аркадий Семёновичат ты ош тӱням илен шуктыде коден кайышаш нерген, илышыже покшечын кӱрылтшаш нерген?.. Уке. Тудо мучаш марте «илымем шуэш» манын. Но пӱрымаш шке семынже савыралын…
Аркадий Семёновичын ӱмыржӧ 42 ийым илен шуктыдеак кӱрылтын. А ила гын, тымарте марий калыклан, шочмо йылмылан эшеат шуко суапле пашам ыштен шукта ыле. Ынде «ыле…» гына манаш логалеш.
– Мый палем, Аркадий школыштат, университетыштат лийжак манын тунемаш тыршен. Тидым палемденак кодыман.
– Туге, тунемын сайын, школышто ик гана веле огыл шке вийжым олимпиадылаште терген, юнкор лийын. Университетыштат шинчымаш верч тыршен, группышто ик эн сайын тунемше радамыште лийын, экзамен-влакым эре «визытан» да «нылытанлан» гына кучен. 1978 ийыште «Марий йылмыште местный ден обстоятельственный падеж-влак» теме дене диплом пашам визытанлан арален (вуйлатышыже тале йылмызе, филологий науко кандидат Зиновий Васильевич Учаев лийын). Тыге «Марий йылме да сылнымут» специальность дене «Филолог. Туныктышо» квалификациян специалист лийын лектын.
– Университет деч вара Аркадий вигак науко пашаш ушнен. Кузе ты пашаже воранен толын?
– Шинчымаш кӱкшытшӧ ден тыршымыжым, кумылжым ужын, МарНИИ-шке (эше МарНИИЯЛИ огыл) пашаш налыныт – йылме пӧлкаште изирак шанче пашаеҥ семын тыршаш тӱҥалын. Октябрь кыдалне Совет Армий радамыш кая, тушто идалыкат пеле служитла. Пӧртылмекше, 1980 ий июньышто уэш Марий шымлыше институтышто ышташ тӱҥалеш, но самырык шымлызе умбаке тунемме нерген, йылме дене утларак келге шинчымашым налме нерген шонен. Тыге Аркадий Семёнович ныл ий Эстонийысе Тарту кугыжаныш университетын аспирантурыштыжо тунемеш.
– Аркадий Семёновичын шымлымаш аланже могай улмаш?
– Тудо тӱнямбалне палыме финно-угровед, академик Пауль Аристэн вуйлатымыж почеш марий кушкыл лӱм-влак нерген (рушлаже «Названия растений марийского языка (травянисто-ягодная флора)») кандидатлык диссертацийым возен, 1987 ий мартыште Тарту университетыштак сайын арален. Тиде ийынак «филологий науко кандидат» степеньым налын.
Диссертацийысе шымлымаштыже 800 утла марий кушкыл лӱмым ончен, тыгодым верысе (диалект) шомак-влакымат ӧрдыжеш коден огыл. (Палемдыман, ятыржым экспедицийлаште шкеак поген). Тыгай лӱм-влакым тӱрлӧ могырым тӱшкален да лончылен – кунам да кузе лиймыштым, лӱмдалтме тӱҥ негызыштым, морфологий велым чоҥалтмыштым, мут семын ышталтме ойыртемыштым радамлын нергелен. Тыге филологий наукышто кугу пашам ыштен манам гынат, йоҥылыш ом лий, шонем.
Аспирантур деч вара Аркадий Ефремов эре МарНИИЯЛИ-штак пашам ыштен: изирак шанче пашаеҥ гыч директорын алмаштышыжын сомылжым шуктышо марте корным эртен.
– Аркадий Семёновичын наукышто ыштен кодымо пашажым тӱҥ шотышто кузе иктешлен кертына?
– Тудо кумло наре шанче статьям савыктен. Нуно утларакшым марий лексикологий да лексикографий дене (мутвундо да мутер дене) кылдалтыныт. Шымлыме статьялаже эн ончычак кушкыл лӱм-влаклан пӧлеклалтыныт. Тыгак марий термин-влак да нунын радамыштым кызытсе жапыште пойдарыме-вияҥдыме нерген тургыжландарыше йодыш-влакат ончалтыныт. Тидыже эн ончыч Аркадий Семёновичын тунам республик виктер пеленысе терминологий комиссий член лиймыж дене умылтаралтеш.
Институтышто Аркадий Ефремов моло дене пырля лу томан «Марий мутерым» (1990–2005) возымо да редактироватлыме, статья ден конференций материал сборник-влакым савыкташ ямдылыме шотышто кугу пашам шуктен. Тыге тудо «Марий мутерлан» Б, Й, К, У буква-влак дене чылаже 260 лаштыкым возен, икымше-кудымшо том-влакым редактироватлаш полшен.
Аркадий Семёнович республикысе газетлашке чӱчкыдын серен шоген, витле наре тӱрлӧ сынан статьям савыктен. Тудо лудшо-влакым кол, кайык, кушкыл да вершӧр лӱм-влак дене палдарен, лӱмлӧ учёный да науко корныш шогалше самырык шымлызе-влак, марий йылме дене у савыктыш-влак нерген каласкален. 1993 ийыште «Марийская правда» газетеш (Зиновий Учаев дене пырля) «Марийский язык на каждый день» вуймут дене кандаш урокым вераҥден. 1990 ийын икымше пелыштыже «Ныжыл шочмо йылме» да «Марий йылме урок» радиопередаче-влакым ямдылен шоген. Икмыняр тыгай передачым марий телевидений денат эртарен. Варажым, 1998 ийыште, нине урок-влак негызеш профессор Зиновий Учаевын тыршымыж дене «Поро кече!» вуймутан тунемме книгам савыктен лукмо. Каласаш кӱлеш, тӱҥал кодымо кӱлешан ты сомыл варажымат чарнен огыл. «Ныжыл шочмо йылме» радиопередаче кызытат йоҥга, тудым филологий науко кандидат Олег Сергеев ямдыла да вӱда.
Аркадий Семёнович Ефремов марий йылме аланыште уло кумылын тыршен, шочмо йылмым шымлымашке, туныктымашке, калык коклашке шарымашке изи огыл надырым пыштен коден. Шӱм-чонжо, чынак, шочмо йылме верч, тудын поро ончыкылыкшо верч йӱлен.
– Серафима Сергеевна, Аркадий Семёновичын тӱҥ паша деч ӧрдыжысӧ илышыж нергенат палыме шуэш…
– Ме Аркаш дене элыште неле саман тӱҥалме ийлаште (перестройко, пужен ыштымаш маныт ыле) ушненна. Тунам поснак самырык еш-влаклан, адакшым изи йоча дене, илен лекташ куштылго лийын огыл. Садлан Аркаш, ешыште ешартыш шийвундо лийже манын, шымлыше институт деч посна пединститутышто, университетыште марий йылмым туныктен. Тудак изи пакчалан мландым налын да илыш гыч кайымыж мартеак тушто тыршен ыштен.
Аркаш Таня ӱдырнам шочын вочмыж гычак моткоч йӧратен. Паша гыч толешат, тыгак каныш кечынат изи падыраш дене шукыж годым тудак шогылтеш, модеш ыле, уремышкат эреак пырля наледен. Танян изиш кушмекыже (ныл ияшыж годымрак), тудын дене шашкыла, шахматла, эсогыл картла модаш йӧрата ыле. Таня кызытат ачажым пеш порын, йӧратен шарна; очыни, садланак марий-влак дене олыкмарла веле кутыра. Ме коктынжат коклаштына олыкмарла кутырена. (Серафима Сергеевна шочынжо Кырык сир гыч. – Г.С.).
Аркаш мемнан ушыштына да чоныштына эре ила…
Снимкыште: Аспирантурышто тунемме жапыште. Шола гыч пурлашке: Аркадий Ефремов, коми аспирант Евгений Цыпанов, Серафима Сибатрова да эстон академик Пауль Аристэ.
Фотом Серафима Сибатрован еш альбомжо гыч налме.
