Саскамат погена, нӧшмымат ӱдена…

Июль – кеҥеж кыдал, сад-пакчалан поснак кугу тӱткышым ойырымо пагыт.

Тиде тылзын тӱҥ паша йыраҥыш вӱдым шавыме, кушкылыш ӱяҥдышым ешарыме, сад-пакчам тӱрлӧ чер да вредитель деч аралыме, лектышым поген налме дене кылдалтын. Но ӱдымӧ жапат эше эртен огыл: июль – йӧр шудым, редисым, шыжым кочкаш моло кушкылым шындаш келшыше жап. Тыште, мутат уке, тылзе календарь полшен кертеш.

Ушештарена: тылзе календарь – курым дене шымлыме опыт, тыге гынат сад-пакча пашам игечым, кушкылын состоянийжым, шке йӧным шотыш налын шукташ утларак келшен толеш. Календарь, мутат уке, чыла гаяк сомылым ончылгоч палемдаш полша, но сад-пакчазылан тудлан гына эҥертыман огыл…

Тылзын фазыже:

катлыше Тылзе: 1-12 июль

у Тылзе: 13-15 июль

кушшо Тылзе: 16-28 июль

тичмаш Тылзе: 29 июль

катлыше Тылзе: 30-31 июль.

Эн сай кече – 22, 23, 28, 29

Келшыше кече – 1, 6, 9, 16, 18, 19, 20, 21, 22, 24, 25, 27

Тыглай кече – 2, 4, 5, 7, 8, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 17, 26, 30, 31

Йӧндымӧ кече – 14, 15, 29

Эн неле кече – 3.

Сай, йӧнан жап:

• кушкылым ӱдаш да шындаш – 22, 23, 28, 29;
• йӧр шудо, редис, моло кушкыл нӧшмым ӱдаш – 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28;
• шӱкшудым кӱраш, кушкылым шуэмдаш – 1, 27, 28, 29;
• йыраҥым пушкыдемдаш, кушкылым ураш, мландым кӱнчаш – 1, 27, 28, 29;
• минеральный ден органический ӱяҥдышым ешараш – 1, 6, 22, 23, 24, 27, 28, 29;
• тӱрлӧ вредитель да чер ваштареш кучедалаш – 1, 9, 22, 23, 24, 25, 27, 28, 29;
• помидорым пасынковатлаш да формироватлаш – 16, 25;
• кияр вондым формироватлаш, кушкын шуйналтше мучашым чывышталын але пӱчкын кораҥдаш – 1, 9, 16, 25;
• саскан пушеҥге ден вондерым пӱчкедаш – 1, 16, 25;
• кушкылым шындаш (июльышто петырыме вожан кушкылым гына шындаш лиеш) – 1, 9, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 27, 28;
• прививкым ышташ – 16;
• вондо ден нӧшмым ямдылаш – 18, 19;
• емыж-саска ден пакчасаскам аралаш погаш – 9;
• икияш пеледышым шындаш – 4, 5, 6, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23;
• кокияш да шукияш пеледышым шындаш – 1, 4, 5, 6, 9, 10, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 27, 28;
• шоганан да вожан пеледышым шындаш – 1, 4, 5, 6, 9, 10, 19, 20, 21, 22, 23, 27, 28.

Чыла паша шотлан толжо манын:

1. Игечым шотыш налза. Тылзе календарь почеш кече келшен толшо гынат, йӱран, виян мардежан але чот шокшо игечыште пашам ида ыште.
2. Вӱдым чын шавыза. Тидлан эн келшыше жап – эр але кас. Шокшо кечыште вӱдым кушкыл вожыш гына оптыза, лышташыш логалтыме деч шекланыза.
3. Кушкылыш ӱяҥдышым утыждене ида ешаре. Йоҥылыш лийме деч инструкцийысе темлымашым шуктыза.
4. Кушкылым эскеренак шогыза. Чер ден вредительын авалтымыштым мыняр ондак шекланеда, нуным тунар писын сеҥеда.
5. Лектышым жапыштыже поген налза. Утыждене кушшо але лийын шушо пакчасаска ден емыж-саска тамышт ден качествыштым йомдарат.

Июль дене кылдалтше калык пале-влак:

• Эрдене олыкышто нугыдын вочшо лупс кужун ок кошко – кече ояр да шокшо лиеш.
• Июль тӱҥалтыште кӱдырчӧ кӱдырта гын, тылзе кыдалне йӱр кужун йӱреш.
• Кастене кавам волгыдо кына тӱс авалта – лишыл жапыште кукшо да ояр игече шога.
• Шудышырчык чот мура – шокшым вучаш лиеш.
• Эр еда эҥыремышвот коеш – вашке ояра, да шокшо толеш.
• Вараксим ӱлнӧ чоҥештылеш – йӱрлан.
• Кастене пасушто кушшо пеледыш тутлын пушлана – эрдене йӱр толын кертеш.
• Каштан лышташыш вӱд чӱчалтыш лектеш – лишыл кечылаште кугу йӱр толеш.
• Тӱтыра кече лекме деч вара писын шула гын, игече сай лиеш.
• Йӱд каваште шуко-шуко шӱдыр чӱкталтеш – вес кечын сай игече шога.
• Кутко куткышуэш пурымо рожым кумдаҥда – начар игечылан.
• Кеҥеж кыдалне нугыдын пеледше писте шокшо да кукшо арня нерген ойла.
• Кайык шыплана да садерыш шылеш – начар игечылан.
• Кечывалым юж нелемеш – кастене кӱдырчан йӱр лийын кертеш.
• Эрдене нӧлталтше шонанпыл кечываллан йӱрым сӧра, а кастенысе – эрлалан ояр игечым.

Калык кечышот:

7 июль – Иван Купачан кечыже. Пайрем водын йӱд кава шӱдыран гын, поҥго шуко шочеш. Тиде кечын лупс нугыдын возеш, тӱтыра нӧлталтеш – кияр лектышлан.

8 июль – Петр ден Феврониян кечышт. Шудым солаш тӱҥалыт. Сӧсна ден коля шудым кочкыт гын, курго начар лиеш.

10 июль – Самсон кече. Тиде кечын йӱр толеш гын, эше шым арня йӱреш. Кугу йӱр – ночко августлан. Пареҥгат начарын аралалт кертеш.

12 июль – Петро. Ояр игече шокшо кеҥеж ден чапле лектышым сӧра. Йӱр толеш – лектыш кумылым волта. Тиде кечын кӱдырчӧ кӱдырта гын, лектыш сай лиеш, вет тудо пасум тӱрлӧ чер да вредитель деч арала.

14 июль – Косма ден Дамианын кечышт.  Тылеч деч вара шӱкшудо чот кушкаш тӱҥалеш.

21 июль – кеҥеж Казанский. Пайрем эрдене тӱтыран гын, шыже леве лиеш.

25 июль – Проклын кечыже. Эрдене вочшо лупс пырчан кушкылым лӧзаҥда.

Тылзын пытартыш кечынже кожыш ончалза: пӱгыльмӧ пушеҥге вуйышто веле коеш гын, чатлама йӱштӧ январьыште гына толеш.

Маргарита ИВАНОВА ямдылен. Авторын фотожо.