ТАЧЕ ЯЛЫШТЕ

Пошкудо-влакым чумырышо вер

 

Южо ялыште тугай чолга еҥ-влак илат – эре мом-гынат уым ыштат, улшыжым тӧлатат  да шкешт нерген палдараш уэш да уэш амалым пуат.

У Торъял район Йошкар Памаш ял нергенат газетышкына идалык наре ончыч возенна веле ыле, но теве адакат серыде огынак керт! Молан манаш гын нуно чылан пырля уэмден тӧрлатыме ялысе памашыштым 20 октябрьыште почыныт! Сандене ме тушко угыч миен толна.

 

Чыным ойлаш гын, тунам, идалык ончыч, Йошкар Памаш ялыште лийме годым тиде памаш марте миен шуын омыл. Лач илемын старостыжо да ик эн чолга еҥже Юрий Арсентьевич Ягодаровын каласкалымыж гыч веле тудын улмыж нерген паленам. Да тунамак староста ончыкыжым памашыштым печен налаш да тӧрлаташ шонымышт нерген ойлен ыле.

Тевыс, ойлымыштым шуктеныт! Тиде памашын уэмше тӱсшым меат шукерте огыл ик кечын командировкыш мийыме годым ужна. Чынак, моткочак сӧралын ыштен шынденыт. Шемалге-йошкар тӱсан пече умбаке коеш да пурен лекташак ӱжеш!

«Ӱжмӧ» почеш, изирак капкам почын, пурышна. Чыла вере ару, чатка. А капкаже икте огыл, кумыт! Иктышкыже ял тӱҥалтыште да покшелне илыше-влаклан, весышкыже ял мучаш гыч толшо-шамычлан пураш, а кумшыж гыч кеҥежым вольыкым вашлияш лекташ, нуным вучышыла але тыглаят курык мӧрым кӱрлын тамлаш миен толаш йӧнан лийже манын ышталтын. Теве кузе чылажымат тыште шотыш налын келыштарыме! Арам огыл ойлат: «Ик вуй сай, кокыт – эшеат». А кунам пашам тӱшкан шонен-каҥашен ыштет, тудо эшеат сайрак лиеш.   

Мом, кузе, кунам ыштыме нерген ончыч Юрий Арсентьевич каласкалыш. Вараже ял калыкат толаш тӱҥальыч. Еҥ-влакым тудо лӱмынак ӱжын улмаш да нуно эркын-эркын погыненат шуыч. «Мый гына ойлем гын, пуйто мый гына ыштенам, лектеш да йӧндымӧ лиеш. Уло ял калык вет тыршен, санденак пошкудо-шамычымат толаш йодынам», – умылтарен палемдыш староста. Мый, мутат уке, тореш ыжым лий!

– Памашым тӱзатыме пашам икымше гана иктаж лу ий наре ончычак тӱҥалынна. Тунам ончылжым ыштенна ыле. Но тудо шӱкалалтын да каткалалтын. Сандене тудым угыч шотыш кондаш лийынна, – каласкалаш тӱҥале Юрий Арсентьевич. – Тыге, ял калык дене погынен, кӱм конденна, келшен толшын оптенна да тӧрлатенна. А кӱжӧ теве кушеч. Ончыч ялыштына  ферме лийын да тудын фундаментшым изишак рончен конденна. Но тений кеҥежым пеш шуко пашажымак ыштен шуктен огынал. Печым печенна, штакетникшым чиялтенна, шӧрын кайыше перилым тӧрлатенна. Кеч меҥгыжым ӱмаштак шогалтен кодымо. Но ялыште шке сурт коклаштат сомыл эре лектынак шога. Поснак шошо гыч шыже марте. Адакшым вольыкым ончымо годымат паша сита. Печылан кажне штакетникшым пеле йыргешкын пӱчкеден да пужарен мый шогылтынам. Сандене тидлан жап шагалжак огыл каен. Вара, паша кокла гыч толын, нуным пӱтыркалыме. Умбакыже ӱдырамаш-шамыч погынен чиялтеныт. Пытартышлан памашын лӱмжым возаш келшыше кадыр пырня ужашым  пилораме гыч кондаш йодынам. Конденыт. Келшыше кугытан изирак оҥам бензопила дене пӱчкын луктынам, тушко лӱмжым возенам, чиялтенам да сакенна. Памашын лӱман лиймекше, тудо кечынак, ял калык дене погынен, изирак пайремым ыштышна. Ожно ялыште сӱанымат шыже пашам пытарымеке ыштеныт. Меат тугак, манаш лиеш. Кугурак сомыл деч ярсымеке, тыгай мероприятийым эртарен колтышна.

Ойлымо почеш, ончыч памашыже изишак вес велышкырак йога улмаш. А икымянр жап ончыч тыште илыше-влак мландым кӱнченыт да тудлан вес велышке корным почыныт, эрыкташ йӧнанрак лийже манын, пучым пыштеныт.

Тиде памаш йоген лекме верыште рокшо йошкар тӱсан лийын. Но памашшинчан лӱмжӧ лийын огыл. Санденак капка ӱмбаке могай лӱмым возышаш нерген Юрий Арсентьевич ялыште илыше-шамыч деч каҥашым йодын, мутланен. Тунам чыланат, кутырен келшыме семын, «Йошкар памаш» манын возаш темленыт. Тыге памашыштат ялышт гаяк  лӱман лийын.

Тудым уэмдаш шийвундым тӱҥ шотышто ял калык деч кӧ мыняр кертеш, тунар дене: пел тӱжем, тӱжем, тӱжемат пеле теҥге дене – погеныт. Тыгак Лариса Николаевна Яковлева оксам пуэн. «Первый май» колхоз спонсор семын полшен – пече меҥгылан пуч-шамычым ойырен.

Ончыч, пече уке годым, ойлымышт почеш, памаш кумдыкым ушкал, шорык тошкеныт, эсогыл волакышкыжак пурен шогалын, вӱдым йӱыныт да лавыртылыныт гын, ынде тыгай уке. Сандене тидыжак ял калыкым ик эн чот куандара.

– Илыш ончыко кая да ялышкат цивилизаций манме толын шуын: шукыштын мӧҥгыштына мушмо автомат-машина уло гынат, садак ятырынже вургемым шӱялташ тышкак волена. Ончычат эре тышкак коштмо, – верысе калык дене мутым вашталтыме годым палемдышт Лариса Ивановна Ягодарова ден Зинаида Александровна Садовина.

Вара мутыштым шуйышт:

– Чыланыштын гаяк кудывечыштына але сурт-оралте кумдыкыштына  нӧреп уло гынат, шукынжо йӱшаш вӱдланат тышкак толын каена. Молан манаш гын, тудо моткоч сай: шолтымо годым чайникыш йошкын йӧршеш шагал  шинчеш.

Тиде яндар вӱдым еҥ-шамыч веле огыл, лудо-комбат йӱыт, вет памаш гыч пӱяшкышт йоген вола. Теве мемнан мийымына годымат уло ял гыч нуно тышке воленыт да ятырын улыт ыле! Ойлымышт почеш, нуныжым кажне ешыште ашнат! Эсогыл ик ир лудо тӱшкаж деч ала-кузе кодын да ынде ялыштышт верысе лудо-комбо дене пырля ила, вӱдыштӧ ийын коштеш. Кастене чыланат мӧҥган-мӧҥгышкышт шаланен пытат да тудат ялышкак кӱза. А туштыжо  Юрий Арсентьевичмыт шкешт деке вӱташкышт пуртат. Чаманат.

Ончыкыжым, шошым, памаш кумдыкыш пеледышым шындаш, пече йымаке оптымо кӱ воктеке мландым опташ да тыге кеҥежым кушшо шӱкшудым мотосава дене солаш йӧнанракым ышташ – шонат. Икманаш, умбакыжат тудым иквереш тӱзаташ да тӧрлатенак шогаш кумылышт уло. А тыге гын, тиде памашшинча нигунамат огеш кошко.

Вургемым шӱялтымеке але тыглай, вӱдым подылалын, йырым-йырысе сылне вер-шӧрым куанен ончен шинчаш да каналташ памаш кумдыкышто изирак ӱстембалым да теҥгылым вераҥдыме. Меат, памаш вӱдым подылын, шӱргым, кидым шӱялтен, тауштен, умбакыже шке корнына дене кайышна. Каналташ шинчашыже гына шына ярсе…

Любовь Камалетдинова

Авторын фотожо

Опубликовать в Одноклассники

Добавить комментарий