Лӱмгече
Пашаж дене чапым сулен
Волжский район Шемъер ялын шочшыжо, Марий Элын да Россий Федерацийын сулло журналистше Александр Лукаевлан – 70 ий.
Тудын икымше заметкыже тӱҥалтыш классыште тунеммыж годым «Марий коммуна» газетыште лектын. Да молын семын йоча да школ илыш нерген огыл, а уда койышан кугыеҥ-влак нерген возен. Шочмо ялже йыр улшо шым ер гыч иктыжым Мочыла ер маныныт да писте кӱрым мочылалан опташ кучылтыныт. Но кок пошкудо, тидым шотыш налде, шке капка ончылныштак вӱд налме ерыш оптеныт. Газетыште тидын нерген шылталыме увер лекмеке, нунет изи Сашам эсогыл кырена манын лӱдыктен ойленыт. Но тылеч вара ялыште кӱрым тӱрлӧ вере оптыштмым чарненыт. Сандене газетын вийжым тудо тунамак шижын.
Чолга эрге марий йылме ден литературым шке туныктышыжлан кӧрат йӧратен шынден. Ярамарий школышто тидлан тудым ончыкылык писатель Алексей Александров кумылаҥден. А «Ямде лий» газет лекташ тӱҥалмеке, тудын дене кылым пеҥгыдемден. Таклан огыл школ деч вара Марий кугыжаныш университетыш марий филологлан тунемаш пурен. Йошкар диплом дене тунем пытарышым МарНИИ-се сылнымут отделыш налыныт. Но кум ий ыштымекат, шанче паша тудым пешыжак савырен огыл. Шочмо велышкыже каен, «Волжская правда» райгазетыш кусарышылан пурен. Вара радиоорганизатор, икмыняр жап гыч Марий телевиденийын ты кундемысе собкоржо лийын. Тыге эше икмыняр ий эртен.
Газет – тудын верже
1988 ийыште «Волжская правда» газетын тӱҥ редакторжо лиймеке веле Александр Андреевич верыштыже улмым шижын. А кум ий гыч элыштына путч тӱҥалын. Пуламырлан кӧра, шке манмыжла, партозанлык активат погынен кертын огыл, депутат-влакат шылын пытеныт, тыге Борис Ельцин кучемыш нӧлталтын.
– Кумшо кечын, кунам чыла раш ыле, эрдене эрак мый декем прокурор толын лекте. Сейфым почыктышт, ӱстелыште, шкафыште пургедаш пижыч. Амалже – пуйто тӱҥ редактор Ельцин ваштареш материалым савыкташ ямдылен. Кӧ чоген, кӧ тыгай шоям шонен луктын, кызытат ом пале. Но должность шот дене горкомын еҥже лийынам гын, путч деч вара тӱрлӧ семын кычалтылаш тӱҥальыч. Землякем, «Марий Эл» газетын тӱҥ редакторжо Василий Матюшев дене кутырымеке, тудо вигак мане: «Лучо мемнан редакцийыш тол». 1992 ий март тылзыште мый куснышым. Тунам газетын Звенигово ден Волжский районласе собкоржо Леонид Павлов черланенат, пенсийыш каяш ямдылалтын ыле, но тылеч ончыч шукылан туныктен кодыш. 1995 ий март йотке ты пашам шуктышым, – каласыш Александр Андреевич.
Шуко чыташ пернен
Но чонжо дене тудо садыгак Волжскышто лийын да коден кайыме газет верч вургыжын. Тунам ола администрацийым Парат кундем гыч марий айдеме Евгений Дунаев вуйлатен. Тудо ончычат райгазет редакцийыш пӧртылаш йодын. А ты гана шкеж декак администрацийыш ӱжыктен. Адакше лач ты жапыште тушто Марий Элын икымше президентше Владислав Зотин лийын. Чайым йӱын шинчат улмаш. Тудат, нуным колыштын, райгазетыш пӧртылаш темлен. Но СМИ-ште ыштыме 40 ий утла жапыште тыгай умылышо администраций вуйлатышыже, Александр Лукаевын ойлымыж почеш, пеш шагал лийын. Да нуно ола ден район кӱкшытыштӧ чӱчкыдын вашталтыныт. Тидын годымак кажныже учредитель семын шке йодмашыж дене ӧрыктарен.
– Ик тыгай вуйлатышым шогалтеныт гына ыле, кумшо кечынак редакцийыш толын лекте да кӱштен каласыш: «Тый эрла гычак ты пашаеҥым тышеч луктын колтет – мый тудым чытен ом керт!» А ме тудын дене 15 ий пырля ыштенна. Сандене вигак маньым: «Кузе тыге? Редакций тендан йымал отдел огыл. Шке пашаеҥым ом кораҥде». Вара тудо шкеж дене совещанийым погыш да мучаште лӱдыктенрак каласыш: «Шкаландат, газетландат корным петырем». Мыят тура вашештыде шым чыте: «Тӧчен ончыза, но осал шонымашда шкандат чаракым ыштен кертеш», – кочын шарналтыш Александр Андреевич.
А тыгай случайже тудын паша корныштыжо ятыр лийын. Икана кучем гыч йыҥгыртеныт: «Тый власть ваштареш улат?» «Молан?» – тудо ӧрын. Маристатын отчётшо гыч ялозанлык дене кылдалтше данныйым печатлыме улмаш, а тушто возалтын: «Марий Элыште ты жаплан шӧр лӱштыш кугемын, а тӱкан шолдыра вольык шагалемын…» «Но вет ты увержым шке шонен лукмо огыл, а официальный отчёт гыч налме», – умылтарен тӱҥ редактор. «Кокымшо ужашыжым печатлаш ок кӱл ыле», – каласеныт тудлан да кучемыш ӱжыктеныт. А мийымекше, паша гыч шке кумылын кайыме нерген йодмашым возаш шӱденыт. «Ом возо», – манын тудо. «От возо – республикыште тылат паша вер ок лий», – пеҥгыдын вашештен отдел вуйлатыше. Но мо оҥайже, тудым вара шкенжым паша гыч кораҥденыт, да республик гычшат каен.
«Пӧртыльым да пӧртылтышым»
А кок тылзе гыч, 2018 ий августышто, Россий президент Владимир Путинын Указше лектын, да тушто Александр Лукаевлан «Россий Федерацийын сулло журналистше» почётан лӱмым пуымо нерген ойлалтын. Тидыжак тудлан пашаш угыч пӧртылаш негыз лийын. Тыгай наградым Александр Андреевич республикыште веле огыл, Юл кундем федерал округыштыжат икымше налын.
– 1988 ийыште тӱҥ редакторлан шогалаш темлымекышт, партий обкомын икымше секретарьже Григорий Посибеев йодо: «Пашаш кумылын ушнет?» Иканаште кузе вашешташат ӧрым, но каласышым: «Кумылын». Кызытсе ушем дене (тунам 32 ияш лийынам) тӱҥ редакторлан ом кай ыле. Вет ты корнем тӧр да ласка лийын огыл. Но весе-влакым ончен тунемынам. Шуко редакцийыш миен коштынам: пошкудо регионлашкат, торашкыракат. Татарстан коллеге-влак дене кылым ыштыме, «йыргешке ӱстелым» эртарыме, полоса дене вашталтыл савыктыме. Тӱҥалме сай пашалан чаракымат ыштеныт. Тышеч жаплан кайымекем, газетнан лӱмжым вашталтеныт – «Волжские вести» изданийыш савыреныт. 1995 ийыште пӧртыльым да лӱмжымат пӧртылтышым – тыге кутырен келшышна, вет тудо 1940 ий гычак тыгай лӱм дене лектын шоген. Ӱмаште 85-ше идалыкшым палемдышна, – каласкала Александр Андреевич.
Пагыт йодмым раш шижын
Тӱҥ редактор элнан рынке условийыш куснымо икымше кече гычак у пагыт ден у экономике политикын йодмашыштым раш шижше новатор семын шкенжым ончыктен. Предприятийын оборот средстважым да пайдалыкшым кугемдышашлан оперативный печать рӱдерым – изи типографийым – почын. Кызытат тӱрлӧ бланкым, плакатым, листовкым да молымат савыктен луктыт. Альтернатив подпискым виктарен колтен – газетым редакцийын транспортшо дене ола ден районлаште шаркалыме 200 утла верыш шупшыктат. Тидлан кӧрак «Волжская правдан» тиражше молын деч палынак кугу. Тыгодымак редакций шке сайтше, соцсеть дене эреак пашам ышта, воткылым кучен шогышым ешарен толеш. Газетын сайтше эше 2014 ийыштак «Созвездие мужества» Россий фестивальын регионал йыжыҥжын лауреатше лийын.
Газет Россий да тӱнямбал кӱкшытан тӱрлӧ конкурсыш ушнен да ушна, награде почеш наградым налеш. Тыге «Пресса» тӱнямбал профессионал выставкын итогшо почеш 2006 ий гыч 2026 ий марте эре гаяк «Прессын шӧртньӧ фондшо» отличий знак дене палемдалтын. 2014 ийыште предприятийлан паша ойыртем, лӱмнер да ӱшан шотышто «1-ше №-ан компаний» семын национальный премийым, а Александр Лукаевлан сай кӱкшытыш шумыжлан почётан знакым пуэныт. Ту ийынак тудо регионал газет-влакын тӱҥ редакторыштын Россий конкурсыштышт сеҥышыш лектын. Республикысе илышым тӱрлӧ велым келгын почын ончыктышо публикацийже-влаклан кӧра 2015 ийыште республик вуйлатышын «Марий Элын шӧртньӧ пераже» премийже дене палемдалтын. Теве могай пашаж дене тудо «Россий Федерацийын сулло журналистше» почётан лӱмым сулен.
Журналист огыл гын, мӱкшызӧ
– Чыла сайла чучеш, но икте верч чон коржеш. «Марий Эл» газетын собкоржылан ыштыме деч вара тышке пӧртылмеке, пел ий гыч марла газетым – вкладышым огыл, а ныл лаштыкан посна газетым – лукташ тӱҥална. Штатыш еҥым ешарен нална. Оксам пуэн огытыл, а шке ыштен налме окса кӱшеш да шкенан изи типографийыште савыктенна, «Юл ӱжара» манын лӱмденна. Тымарте марла возымо посна газет лектын огыл, рушла гыч марлаҥдыме гына лийын. Мый дубляж ваштареш улам ыле. Ныл-вич ий арня еда рушла да марла посна газетлам лукна. Но районысо власть вашталте да марла газетым петырымашке шуктыш. Ситартышыжлан районлан «Волжские вести» посна газетым, а кок лаштыкан «Юл ӱжарам» тудын вкладышыж семын лукташ тӱҥале, – чаманенрак шарналтыш Александр Лукаев.
Но «Волжская правда» тунамат йомын огыл. Тӱҥ редакторын моштен вуйлатымыж дене ола веле огыл, республик кӱкшытан газетыш савырныш. Александр Андреевич мом шонымыжым шукташак тунемын да, шке манмыжла, шонымашкыже шуын. А кызыт коклан шоналта: «Журналист огыл гын, кӧ лиям ыле? Очыни, мӱкшызӧ. Вет ачам ден кочам-влакат мӱкшым онченыт. Шочмо Шемъерыште ача-аван пӧртышт ден садышт кодыныт. Тыгай пашалан пеш лачеш толыт».
Ме Александр Андреевичым лӱмгечыж дене саламлена, ончыкыжат таза да тыгаяк уста журналист лийын кодаш тыланена!
Юрий ИСАКОВ.
Снимкыште: Александр Лукаев.
Еш альбом гыч налме фото.
