28 апрельыште Шернур район гыч марий онаеҥ Василий Смирнов 70 ияш лӱмгечыжым палемден.
Кеч-могай кумалтыште тудым баритон йӱкшӧ дене пелештымыж гыч палаш лиеш. Кажне шомакше чынже денак Юмо деке миен шуэш манын шоналтет. Тыглай мутланымаштат ты але вес йодыш шотышто Василий Федорович энциклопедийыште возен шындыме гай ойсавыртыш, шонымаш-влакым луктын ойлымыж дене южгунамже ӧрыктара, Коран гыч сурым арабла, Библий гыч молитвам рушла…. Кузе чыла тидыжым шарнен кодаш лиеш манынат шоналтет. Таклан огыл 2017 ийыште республикысе онаеҥ-влак Василий Смирновлан республикысе Марий юмыйӱла ушемым вуйлаташ ӱшаненыт ыле. Ныл ий ты пашам шуктен.
Юмыйӱла дене кылдалтше материалым тудо 20 ий наре пога. Кок книгам луктын: иктыже «Айдеме верч» пелештыме мут», весыже «Илыш верч» пелештыме мут» маналтыт. А эше тудо гармоньым сайын шокта, сӱретла…
Онаеҥын шочмо кечыже вашеш Лажъялыште тудын суртыштыжо лияш пиал логале. Лидия Павловна пелашыж дене пеш порын вашлийыч.
– Василий Фёдорович, тыгай чапле сурт-оралтым пелашда дене коктын шкак нӧлтенда?
– Ме коктынат ялысе улына, сандене шке пӧртыштӧ илыме шуын. Шернур РОВД-ш пашаш толмеке, ончыч колхоз пачерыштат илыме. Но вара шке гыч оралтым нӧлташ пижынна. Изин-изин шийвундым поген, тӱрысшӧ 9 ий чоҥенна. Вольыкым ашнен сдатлашат логалын. Плотник, столяр, инженер пашамат палаш кӱлын, дизайнерат шкак лийынам. Ынде суртыш илаш куснымылан лучко ият лиеш.
Пелашем дене 39 ий ваш келшен, вычыл-вычыл илена. Кеч ик кундем гыч улына, Параньга район Кугу Пумарий школышто тунеммына, но пӱрымаш мемнам Озаҥ гыч мӧҥгӧ велыш толмо корнышто гына ваш ыштен. Тудо шочынжо Памашъял гыч, Озаҥыште финансистлан тунемын. Ӱмыр пелашем лиеш манын, икымше вашлиймаш гычак умыленам. Павел ден Ольга эрге-ӱдырым ончен куштенна, коктынат университетым пытареныт. Эргына – военный, пелашыж дене коктын кум уныкам пӧлекленыт. Коча-коваштым моткоч йӧратат. А ӱдырна Москваште ила.
– 70 ий – тиде шуко але шагал?
– Кочам Алексей Кузьмич 72 ийым илен, ачам Фёдор Алексеевич – 68 ийым. Тудо Кугу Отечественый сарыште шым ий служитлен, Сеҥымаш парадын участникше, Ялтысе конференцийын охране ротыштыжо лийын. Мый тудын, тукымем нерген «Шел солдат» книгам савыктен луктынам. Тушко 72 фотосӱретым пуртенам. Коча-ковамын вич эргышт чылан фронтышто лийыныт.
– А такшым школ деч вара кӧ лияш шоненда?
– Изинек спортлан шӱман лийынам. Куржталмаште, ече денат эре ойыртемалтынам, сандене вес шонымаш лийын огыл. Школ деч вара Оршанке педучилищыш физруклан тунемаш пуренам. Совет армий деч вара пединститутышто шинчымашым нӧлтенам. Шочмо велыш пӧртылмеке, Шернур РОВД-ш пашаш толынам, 27 ий ыштенам. Сулен налме канышыш лекмеке, Москваш охранникланат кудалыштынам. Спорт илышыштем эре лийын. Кеч тӱрлӧ йылмым тунемме шотыштат мый кугу кӱкшытыш шуын кертам ыле, шонем.
– Юмылан пелештыме корныш кузе шогалында?
– Кӧлан мом пуышашым Юмо шке ойырен налеш. Вес семын ок лий. 1985 ийыште мый эше ӱдырым налдыме рвезе лийынам. Шӱжаремлан посна лекташ чодыраш пырнялан каенна. Шыже. Авам, шӱжарем, веҥе, тракторист лийынна. Ик тележкым оптен колтенна да канен шогена. Кече онча. Нойымыла чучын, вуйым нӧлталын колтышым – ваштарешем йыдалым да вургыштырым пидше, кӱрен тӱсан тӱрлеман, ош кыне тувыр-шовырым, шымакшым чийыше, оҥыш сакыме марий сӧрастарышан, кидшолан шоҥго ӱдырамаш, оргажым кучен, шинчашкем ончен шога. Куптыргышо кидшым поснак шарнен кодынам, иктаж кандашлу ияш. Мыйым пуйто име дене шуралтымыла чучын, шокшо, ласка лийын каен. Шым секунд жапыште тиде лийын. Вара садет эртен каен. Омат ӧр ыле, но лум киен, иктаж лу градус йӱштӧ, а тудо – кеҥеж вургем дене.
Жап эртымеке, авам, веҥым, шӱжарем деч рашемдаш тӧченам, но иктат саде ӱдырамашым ужын огыл. Тудо мыланем гына кончен. Тылеч вара возымо ма, ойлымо мА кумалме мут але кумалтыш йӱлам шуктымо шинчымаш мылайын вуйышкем увер семын толыт. Мо оҥайже: марий юмыйӱла дене кылдалтше веле огыл, араб, перс йылме денат. Мутат уке, шкежат тыгай материалым шымлем. Тӱрлӧ вашлиймаште, мероприятийыште ты шинчымашлан эҥертем. Кажне религийыште икгайлыкым муаш лиеш. Мутлан, карт шомакымак налаш, перс йылме гыч «илалше мудреч» кусаралтеш. Мемнанат тыгак. Скандинав калык-влакынат йылмыштышт марий шомак шуко. Но карт марте мыланем эше тора. Карт лияш ӱмыр мучко тунемаш, вияҥаш кӱлеш. Тудын марте кушкын шуын манын, калык каласышаш.
– А кузе тыгай кӱкшытышкыжӧ шуман?
– Чаманен каласыман, мемнан православный, мусульман-влакын гай ны духовный семинарий, ны академий але медресе уке. Марий кумалтыш годым Святой книга гыч псаломым але Коран гыч сурым лудмо гай пелештыме мутым огыт кучылт. Марий карт-влакын юмылан пелештыме шинчымашышт илышын чыла случайжылан акрет годсекак вуйыштышт лийшаш. Марий юмыйӱлалан туныктымо школат уке. Юмо айдемылан тыгай шинчымашым ок колто, капкам тудлан ок поч гын, карт лияш моткоч неле. Эшежым тудын оратор, психолог семынат мастарлыкше лийшаш, онапу ончылно пелештымыж годым кумалаш толшын кумылжымат налшаш.
– Икмыняр ий ончыч Агробизнеслан кадрым ямдылыше институт пелен ямдылыме курс лийыныс…
– Мый тушто тунемын омыл, но практический занятийым эртараш ӱжыныт ыле. Тушто тунемше-влак кокла гыч Татарстан гыч Валерий Галиевым ончыктенак кодынем. Пелештыме текстым сайын пала, оратор семын мастар, а кумалме мутшым кузе пойдарен ойла… Мыйым шке туныктышыжлан шотлымыж дене моткоч кугешнем. Шернур район гыч Геннадий Патрушевым палемдынем. Куд ий ончыч ты корныш шогалын. Юмо тудлан корным почын, таче кумалмыжым куанен колыштат.
– Те шкеже кузе пелешташ тӱҥалында?
– Ончыч еш дене кумалме годым пелештенам. Вара ял, моло кумалтышыш ӱжаш тӱҥалыныт. Икымше гана тӱня кумалтышыште Чокмотышто, вара Ош Куэрыште пелештенам. Тунам мый кӱын шуынам ыле. Эре улан тунемаш тыршем. Санденак вес регионлашкат кумалаш ӱжыт, тора гынат, эре келшем. Кеч ик у ойсавыртышым тушто пален налам гынат, кумылем нӧлталтеш. А кумалтыш сайын эрта гын, шинчавӱдат лектын кертеш, вий-куат ешаралтеш.
– Те вет эше сайын сӱретледа?
– Сӱретлаш йӧратем. Уныкам-шамычымат шке пашам дене куандарем. Тӱрлӧ пырды газетлык сӱретым, графике сынаным, портретымат сӱретлем.
– Гармоньжылан кузе шӱмаҥында?
– Гармоньым ачам изамлан налын пуэн, но шокташыже мый тунемынам. Художественный самодеятельностьын чолга участникшат лийынам. Икана, Лажъялысе ансамбльлан ты семӱзгарым налаш манын, лӱмын гармонь фабрикыш миен коштынам. Профессионал семынак тӱрлӧ гармоньын могай ойыртемже лиймым палем. Лийын жап, лӱмлӧ гармонист-влак дене пырлят шоктенам.
Лудшына-шамычлан ала иктаж-мом сугыньледа?
– Айдеме чыла сеҥен, ончыко кайышаш. А лекше нелылык илышым, еҥ-влакым вес семын аклаш туныкта. Кажныже ты тӱняш порым ышташ толеш, ешлан, икшыве-шамычлан, яллан, тӱня калыклан сайым кодаш. Ме пӱртӱс дене ик толкынышто илышаш улына, таклан огыл ме тудлан кумалын илена. Шкем огыл, шотлымо Юмым йӧраташ кӱлеш.
Светлана Носова мутланен.
Фотом Василий Смирновын еш альбомжо гыч налме.
