Геннадий Сабанцев ямдылен.
Журналист, писатель да критик Прокопий Карповын (Пӱнчерскийын) шочмыжлан 19 июльышто 125 ий темеш.
Карпов (псевдонимже Пӱнчерский) Прокопий Карпович Марий Элысе кызытсе Медведево район Пӱнчерсолаште кресаньык ешеш шочын. Революций деч ончыч Чарласе ныл классан школышто тунемын. Вара педкурсышто шинчымашым налын. Школышто туныктен. 1919 ийыште Марий куснылшо театрын артистше лийын, 1920 ийыште Йошкар Армийыш каен.
1922 ийыште Москосо кугыжаныш журналистике институтыш тунемаш пурен; тудым пытарымек, «Йошкар кече» газет редакцийыште тыршен. 1930 ий гыч Шернурысо «Коммунар» ден Звениговысо «Марий пролетар» газет-влакын редакторышт лийын. 1933 ийыште Писатель ушемым ыштышаш оргкомитет вуйлатышылан сайленыт, «У вий» журналын тӱҥ редакторжылан шогалтеныт. 1934 ийыште СССР Писатель ушемыш пуртеныт, да тудо ты ушемын Марий областьысе пӧлкажым вуйлаташ тӱҥалын. Совет писатель-влакын икымше погынышкышт делегатлан сайлалтын. 1936–1937 ийлаште, областьысе Писатель ушемым вуйлатыме дене пырля, Марий кугыжаныш драмтеатрын директоржо лийын.
Литератур пашам 1917 ийыште тӱҥалын. Ойлымаш ден очерклам, изи пьесылам возен. Но марий литератур историеш критик семын кодын.
«Калык тушман» семын репрессийыш логалын. 1938 ий 10 майыште лӱен пуштыныт. Яндар лӱмнержым 1957 ийыште пӧртылтымӧ. Лӱмжым Озаҥ оласе Архангельский шӱгарла пырдыжеш возымо.
Критик Прокопий Пӱнчерскийым марий писатель-влакын туныктышышт семынат аклаш лиеш. Литератур нерген, туддене пашам кузе ыштыме нерген 1930-шо ийлаште тудо шуко статьям возен. Нуно тунам шочмо сылнымутнам пойдарыме корныш шогалше автор-влаклан кугу полыш лийыныт. Ик тыгай статьяж дене, кӱчыкемден, «Марий Эл» газетым лудшо-влакымат палдарена. Шонымаштына, акше таче кечынат йомын огыл.
Южо мутым серыме ойыртемым тудо жапысымак кодена.
Ойпидышым* кузе возыман
Прокопий Пӱнчерский
* Ойпидыш – автор шке статьяштыже ойлымаш жанрым тыге манын.
Литератур манме пеш кугу мут. Мом возен печатлат, тиде чыла литератур лиеш.
Литератур кок тӱрлӧ: сылне литератур (рушла художественный маныт), адак тыглай. Вара тыште могай ойыртышыжо уло гын? Ойыртыш уло. Учёный еҥ шанче нерген кугу пашам ыштен (мутлан манаш: сипилис чер нерген чылажымат пален налын). Тиде пашаже нерген тудо кнагам воза. Кузе возымо? Сылнылык шотшо уло мо – учёный тиде нерген ок шонкале, умылаш лиеш гын, йӧрыш. Садлан учёный влакын возымыштым лудаш неле: шуко шонкален шинчаш верештеш.
Сылне (художественный) литератур вес тӱрлӧ. Сылне литератур возышо айдемын ушыжлан шонкален шннчышаш верч гына огыл, айдемын шӱмешыже логалже манын сылнын воза. Сандене тыгай возымашым лудашат куштылго, ушлан паша шагалрак, шӱмеш логалмыже утларак. Саде гычак сылне литературышто – мо нерген возет, адак кузе возет – тиде пеш кӱлешлык шот лийман. Саде гычак, писачеллан пеш чот шоналтымеке веле возаш тӱҥалаш лиеш.
Мо нерген возышашым шонен пыштымеке, вара тиде нерген сылнын, шӱмеш логалшым ыштен возаш кӱлеш вет. Сылнын возаш манын, мут влакымат шындыл мошташ кӱлеш. Моло писачел ик семын сылнын возен гын, тыланет вес тӱрлын возаш кӱлеш. Руш литературым налына. Кажне писачел шке семынже воза, кажнын шке йылмыже уло маныт. Марий литературыштат тугай шот уло: Шкетан ик семын воза, Чавайн – вес семын. Чынак, возаш тӱҥалше влак тиде шотым раш умылыде, шоҥго писачелын возымыжым лудын, тудын семынак возаш толашат (рушла подражаний маныт). Тиде возымын сылнылык шотшо пыта, шӱмешат тугак ок логал, лудмат тунаре ок шу. Садланак тӱҥалше писачел влакланат шке семын, шке пормо дене, шке йылме дене возаш тунемашышт кӱлеш.
Сылне литератур нергеште адак манына: кок тӱрлӧ шот уло. Мо нерген возаш кӱлеш, тидым сайын шонен пыштенат гынат, сылнылык шотым шагал пуртенат гын, лудшын лудмыж годым омыжо веле шуэш гын, тыйын пашат арам лие. Вес семын сылнын (сай пормо дене, шке йылмет дене) возаш пеш уста, тале улат гынат, мо нерген возаш кӱлешыжым шижын от нал гын, возымет нимогай шонымашым лудшылан ок пу гын, пашат арам лиеш. Рушла манаш гын, мо нерген возышаш «тема» лиеш.
Писачел сай темым муын, но возашыже сылнын возен огыл, але пеш сылнын возен, а темыже кӱлешан огыл, вара мом ыштыман? Теме сай гын, писачел сылнын возаш тунемже. Сылне литератур пашалан писачел кӱлынак пижын гын, сай пормым, шке сылне йылмыжым муын кертеш. А сылнын возышо писачел темым ок му гын, тудлан йӧсырак, тудо илышым ок умыло, илышын кӱлешыжым ок шинче.
Кузерак возымо нерген умылтарыме деч ончыч мо нерген возаш кӱлеш, тиде нерген мутланен ончена.
Кӧ нерген ойлымашым возат? Кӧм геройлан (серыме еҥлан) ыштат? Герой эре айдеме лиеш. Чынак, южо писачелын герой манме олмышто вольыкат лийын кертеш. Тыгерак Л.Толстой имне нерген возен. Туге гынат шукыжым айдеме нерген возат. Айдем илыш – сылне литературын тӱҥжӧ. Туге гынат айдеман илымыжым, кажне кечын кузе ила, мом ышта, тидым чыла возаш гын, сылне литератур ок лий, лудметат ок шу. Вет кажне еҥын шке койышыжо уло, тиде койышым моло еҥ-влак умыленат огыт керт, сандене, лудмеке, «тыге ок лий, тиде чыла шонен лукмо» манын лудшо влак кертыт.
Саде гыч тыгай мут лектеш: илыш гыч чылажымак возымо ок кӱл, эн оҥайжым гына возыман. Лудшо тыйын возыметым умылыжо, йырваш ончен, тугай еҥым ужшо, рушла манаш гын, тип лийже.
Типым муынат гын, але чыла паша пытыш манаш ок лий. Типым мумеке, тудым ылыжтараш кӱлеш, илыше айдеме гай лийже. Тудын койышыжо, ошкылтышыжо, ойлымыжо, моло тӱрлӧ шотат шкенжын лийже. Тиде койышым ончыктет гын, айдеме ылыжеш, лудшат «илыше еҥ» манын ӱшанаш тӱҥалеш.
Тыгерак ойлымаш возымо илыш гыч вигак возымо огыл. Тидым умылтараш лиеш: сӱретлыше (художник) ден фотографым налына. Фотограф вигак снимая, тыйын сӱрететымак ышта. Сӱретлышат (художник) тыйын сӱрететымак сӱретла, но тӱрлӧ чия дене сылнештара да илыше гайымак ышта. Писачеллан фотограф семын огыл, художник семын илышым сӱретлаш тунемман. Адак «шонен лукмо» шотат (воображений манме) лийже. Писачел шонен луктынат моштыжо. Туге гынат эртак шонен лукташ веле тӱҥалат гын, илыш гыч кораҥынат кертат, возымет чын ок лий, тич ок лий. Илышын тӱрлӧ йыжыҥжым ужын, шекланен моштыман (наблюдательность лийже).
Тиде ужын шогымаштат ойыртыш уло. Чыла ужмо-колмо писачеллан кӱлеш ок лий, оккӱлжым кудалтен моштыман, кӱлешыжым гына погыман. Адак молан еҥ туге ышта, а вес семын огыл, тидымат писачел умылен моштыжо; умылен веле огыл, умылтаренат моштыжо.
Адак тыгай мут лектеш. Эре ик тӱрлӧ нерген (ик тӱрлӧ темым) гына возыман огыл. Руш литературым налына. Кугу писачел влак – Толстой, Гоголь, Пушкин, молат – тӱрлӧ-тӱрлӧ нерген возеныт. Садланак тыйын ялыштет гына мо лиймым эскерен, ужын шогет гын, тиде ок сите, шке заводысо илышым ужмат шагал. Писачеллан ужмыжым эре ешарен шогыман, тӱрлӧ-тӱрлӧ еҥым ужын, нунын илышыштым умылен, шке йырваш ончыметым кугемден шогыман. Чынак, руш писачел-влакым налына гын, нуно тӱрлӧ вере коштыныт, тӱрлӧ еҥым ужыныт, сандене тӱрлӧ нерген возен кертыныт, кугу писачел лийыныг. Теве М.Горькийым налына. Тудо Россий мучко коштын, сандене тӱрлӧ нерген сылнын возен кертын.
Мо нерген (тема) возаш кӱлеш манмаште тидымат мондымо ок кӱл: лудшетлан возымет келша мо, тудлан «интересный» лиеш мо, тиде шотымат писачел ыжне мондо, шукташ шоныжо.
Теве тидым возкалаш тӱҥалше писачел ушышкыжо сайын пыштыже, вара тудлан ончыко каяшыже куштылго лиеш.
Снимкыште: Марий литератур критик Прокопий Карпов-Пӱнчерский.
Фотом соцкыл гыч налме.
