Тиде материалым возаш газет лудшынан «Марий Чодра» национальный парк кумдыкыш пураш иктаж-могай разрешений кӱлеш мо?» манме йодышыжо кумылаҥдыш. Тиде амал денак паркын пресс-секретарьже Татьяна Сабанцева дене вашлийын мутланышна. Мо дене таче парк ила – чыла шотыштат тудо раш вашмутым пуыш.
– Татьяна, «Марий Чодра» национальный парк кумдыкыш пураш иктаж-могай разрешений кӱлеш мо?
– Паркын администрацийжын пунчалже почеш, тений тушко логалаш манын, ик суткалан 400 теҥгем тӱлыман. Тидым банк карт полшымо дене парк кумдыкыштак контролёр-кассир-влакын терминалышт гоч ышташ лиеш. Нуно аралыме пӱртӱс кумдыкыш толшо шуко еҥ улмо верыште шогат.
Паркыште лиймылан оксам Эквайринг але интернет йӧн денат тӱлаш лиеш. Тидлан паркын официал сайтышкыже (www.марий-чодра.рф) пурыман. Кӱшыл пурла лукышто «оплатить услугу» возымым темдалман да умбакыже инструкций почеш ыштыман. Нелылык лектеш гын, сайтын «Посетителям» разделыштыже оксам тӱлымӧ шотышто памятке уло. Чыла чын ыштыме гын, электрон почтышкыда чек толеш. Паркыш толмо годым тудым контролёр-кассирлан ончыкташ гына кодеш.
– Национальный парк таче мо дене ила?
– Паркыште рекреаций, озанлык да посна аралыме да заповедный зоно-влак улыт. Посна аралыме, заповедный кумдыклаш шонымо семын пураш огеш лий. Но нунын гоч турист маршрут-влак эртат, сандене парк пашаеҥ-влак шкешт ужатен коштыктат. Транспорт асфальт корно дене гына кудалышт кертеш, шогалаш лӱмын стоянке-влак улыт.
Паркыште археологий материалым, ир кушкылым, эмлык шудым Посна разрешений деч посна погаш огеш лий. Паркын тӱҥ задачыже – тысе пӱртӱсым аралаш. Сандене еҥ-влак тушто лиймышт годым йырым-йырысе средалан эҥгекым ыштышаш огытыл.
Турист-шамычлан экологий йолгорным келыштарыме: пӱртӱсым эскераш, шинчын каналташ йӧн уло, нимогай лӱдыкшӧ уке, икманаш, сайын тӱзатен шындыме.
Турист маршрут-влак нерген посна ойлыман. Нуно чодыра кокла гоч эртат. Тушто навигаций йӧнлан эҥертен, тӱрлӧ пӱртӱс объект-влакым ончал савырнаш лиеш. Кеч маршрут эртыме корно экологий йолгорно семынжак тӱзатыме огыл, но нуно лӱдыкшыдымӧ улыт. Тыгай маршрутшо кумыт. Ик эн ончыч почмо да эн оҥайже – «Ваштар курык мучко путешествий». Тушто чапланыше Пугачёвын тумыжым, Мушанъерым, «Ужар памашым» ужаш, смотровой площадкыш кӱзаш лиеш… Кокымшо маршрут «Айдеме кыша» маналтеш. Лушмарий лесничестве кумдыкышто эрта да тудын дене йолынат, имне денат коштыктена. Мланде йымалысе ископаемыйым лукмо деч вара тусо кумдыкым угыч тӱзатыме паша дене, минеральный памашла, тысе пӱртӱсын моло объектлаж дене палдарена. Ӱшӱт ден Элнет эҥер-влак ушнымо верышке волена.
Кумшо «Храм деке корно» маршрутым шукерте огыл почынна. Алексеевский посёкысо черкыш коштыктымо маршрут. Тушко автомашина денат эрташ лиеш.
Кум турмаршутланат паспортым ыштыме. Тиде обязательный документ. Тудын деч посна туризм пашам ворандарен огына керт.
Посна еш дене толшо-шамыч шке семынат паркым ончал савырнен кертыт. А тӱшка дене толшо-влак ончылгоч йодмашым пуышаш улыт. Ме нунылан экскурсийым эртарена. Экскурсовод дене оҥайрак, ир пӱртӱсын илышыж нерген шуко ум пален налаш лиеш.
– А тыгай экскурсийже шерге?
– Уке, ешарен 300 теҥгем веле тӱлыман. А посна категорий еҥ-влак гын йӧршеш яра логал кертыт.
– Эн «популярныйлан» могай маршрут шотлалтеш?
– Турист-влакын ик эн йӧратыме маршрутыштлан «Ваштар курык мучко путешествий» кодеш. Тушто мланде йымач шолын лекше вӱдым, «Ужар памашым» да тудын кумдыкшо гыч Элнет эҥерыш йоген пурышо сылне сӱретым ужаш лиеш. Тушто вӱдшат пеш мотор, шара тӱсан.
Имне ӱмбалне коштмо маршрутымат шукын ойырат. Шкенан республик, Татарстан, Чуваший гыч еҥ-влак толыт. Элнет, Ӱшӱт эҥерлаште байдарке дене ийын кошташ кумылан-влак эре улыт. Но сплавыш кунам толаш шонымо нерген йодмашым парк администрацийыш ончылгоч пуыман. Тидыже мыланна нунын кушеч улмыштым, статистикым палаш, лӱдыкшыдымӧ лийже манын ышталтеш.
– Элнет эҥер парк кумдыкышто телымат ок кылме манын шоктен…
– Тиде чын, кеч тений верын-верын кылмен ыле. Туге гынат эсогыл телымат тудын вӱдыштыжӧ сап-борд дене ийын коштшо, лӱддымӧ еҥ-влак лектыт. Такшым, байдарке дене ийын коштшо-влак шошым, вӱд нӧлталалтме годым, поснак шукын лийыт.
– Парк кумдыкыштыда Глухое ер уло, но икмыняр ий ончыч тушко пураш чарыме ыле…
– Паркын научно-технический советшын пунчалже почеш лу ий ончычрак еҥ-влаклан тушко пураш чарыме да кумдыкшым посна аралыме зоныш савырыме. Тидлан амалжат лийын. Ер дек поснак шуко калык коштын да сандене серже ирлаш тӱҥалын. Эшежым ты кумдыкышто Российын да Марий Элын «Йошкар книгашкышт» пуртымо шуко кушкыл лийын да тошкымылан кӧра икмынярже йомыныт. Санденак тыгай пунчалым лукмо. Но еҥ-влакым мотор пӱртӱс лоҥаш лекташ чарен шогалташ нелырак.
– Глухое деч посна аралыме кумдыкышто сылне ерже икмыняр уло вет?
– Чын, тыгай ерже икмыняр. Нуно чылан карстовыйлан шотлалтыт, мланде волен кайымылан кӧра ышталтыныт. Аралыме пӱртӱс памятниклан шотлалтшыже-влак коклаште Яльчик, Кичиер, Мушанъер, Шутъер, Ергежъер, Кужъер, Шунгалдан улыт. Кажныже – ойыртемалтше.
– Кодшо ийын парк кумдыкышто туризмым вияҥдышашлан федерал программе почеш шуко сай вашталтыш лийшаш нерген увертаренда ыле.
– «Марий чодра» шке проектше дене «Экологий» нацпроектын «Сохранение биологического разнообразия» подпроектшын ойырен налме программышкыже ушнен ыле. Тудо экологий йолгорным тӱзатымашке, ир, «дикий» манме туризмым шагалемдымашке виктаралтын. Еҥ-влак пӱртӱс лоҥгаште чон канен кертышт, но ир пӱртӱсын илышышкыже утыжым ынышт шӱшкылт манын ышталтын. Чыла тидлан окса ойыралтшаш ыле. Проектыш ушнымо, но кызытеш шийвундыжо эше толын шуын огыл. Толын шуэш гын, чынжымак шуко сай шонымашым илышыш шыҥдарен кертына ыле.
Светлана Носова
Снимкыште: Татьяна Сабанцева
Татьяна Сабанцеван фотожо
«Марий Чодра» национальный паркым 1985 ий 2 декабрьыште ыштыме. Кугыжаныш шулдыр йымаке налме чодыра фондын кумдыкшо – 36593 гектар.
«Марий кундемын жемчужиныже» – ойлат парк нерген. Тудын визитный картычкыжлан тушто верланыше яндар вӱдан сылне ер, эҥер ден памаш-влак, ир янлык ден тӱрлӧ кушкыллан поян чодыра шотлалтыт.
