Салтак усталык
«Кунам саргурал кутыра, мурчон ок шыплане»
Те тидын дене келшеда? Огыда келше гын, лудса.
«Кунам пушко кутыра, муза шыплана» – ты ойсавыртыш мемнан илышыш йот (латынь) йылме гыч вашталт пурен гынат, шукертсек кучылталтын. Но Кугу Отечественный сар ийласе илыш тудым весемден: эллан неле пагытыште муза шыпланен огыл, а утларак виян гына эрык верч кредалмашке ӱжын, да тыге пӱсӧ пера саргуралыш савырнен. Мемнан палыме писатель ден поэтна-влак кокла гыч кӧ гына фронтышто лийын, кажныже чон вургыжмыжым сӧй коклаште кагазыш серен. Да тидым кӱлешанлан шотлен, порыс семын ончен. Таклан огыл ты савыртышым вара вес семын ойлаш тӱҥалыныт: «Кунам пушко кутыра, муза ок шыплане». А чылт марла тыгеат ойлаш лиеш: «Кунам саргурал кутыра, мурчон ок шыплане». Сар жаплан веле огыл, армий илышланат тиде ой келшен толеш. Вет туштат тӱткылык да чоткыдылык – эре тӱҥ верыште. А мурышо чон кеч-могай чӱдыштат мурыде ок керт.
«Ушем дене возем ыле»
Шарнем, писатель Юрий Галютин «Марий Эл» газет редакцийыште ыштымыж годым армий илыш нерген каласкален ыле. Тудо 1960-1963 ийлаште Украинысе Каменец-Подольский олаште связь войскаште служитлен. «Постышто часовой семын шогымем годым ушем дене почеламутым возем ыле. Тидыже вара мылам келшыш веле», – ойлен тудо.
А, паледа, поэт Анатолий Тимиркаев армийысе икымше почеламутшым казармыште дневальный улмыж годым 5 шагат эрйӱдым шочыктен. Тудо 1976-1977 ийлаште Байкал кундемысе Чита областьыште инженерно-аэродромный батальонышто служитлен. Службын кокымшо пелыштыже тусо контрольно-технический пунктыш диспетчерлан кусарымекышт, возаш йӧнжӧ утларак лийын. «Моло салтак-влак каныш кечын кином монь онченыт, а мый тымыкыште почеламут почеш почеламутым серенам», – ойла тудо. Лач нине произведенийлажым чумырен, армий деч вара «Шошо пӧлек» лӱман икымше сборникым савыктен луктын.
Ужыда, армий жапыштат поэзий дене йӱлышӧ чонышт лыпланен огыл. Тиде тулыштак нунылан ончыкыжо ятыр книгам шочыкташ да кугу лӱман мутмастар лияшышт полшен: иктыже – Марий Элын калык писательже, весыже – калык поэтше.
Тӱҥжӧ тыштат огыл, а теве кушто – армий шуко возышым шуарен, чыташ да шонымашке шуаш туныктен.
Кумыл пашалан шотла
Морко район Изи Маршан ялын шочшыжо Альберт Васильевын поэзий тӱняш ошкылжо «Ямде лий» йоча газетыш серыме гыч тӱҥалын. Но тудо паша корныжлан зоотехнийым ойырен налын. Ежовысо Марий совхоз-техникумым тунем пытарен да Советский районысо ик озанлыкыште шке специальностьшо дене ышташ пижын. Тунамат тудо почеламутым возен, райгазетыште савыкталтын.
Армийыш налыныт. Владимир олаште учебкыште лийын, Горький (кызыт Нижний Новгород) олаште мотострелковый частьын танковый батальоныштыжо танкистлан служитлен. Тыгайжын серашыжат жапше ок лий, шоналтет.
– Да, серышым шагал возенам, а почеламутлан жапым муынам. Каныш жапыште. Но южгунамже караулышто коштмо але постышто шогымо годымат кумыл лектын. Карандаш ден блокнот кӱсеныштак лийыныт, – шарналта Альберт Васильев.
Армийыште тудо 1976-1978 ийлаште служитлен. «Ончыко» журналышкат почеламут подборкым колтен улмаш, но савыктен огытыл. Службышто шуаралтше тидлан нелеш налын огыл: «Кӱктен шуктен омыл дыр», – лыпландарен шкенжым. Армий деч вара гына тушто у почеламутшо-влак лектыныт. Лу ий гыч «Тыгае палыме чыла» лӱман икымше книгажат ош тӱням ужын. Но утларакше 1997 ий деч вара возаш тӱҥалын – икте почеш весе шым книгаже марла, иктыже рушла савыкталтыныт. А пашажым зоотехникланак ыштен. Вот тиде чолгалык! Поэзийым тудо кумыл пашалан шотла.
«Ор куатлан моктеммур»
Университет деч вара ик ият пеле «Марий Эл» газет редакцийыште ыштымеке, 1982 ийыште мыйым ик ият пелылан армийыш нальыч. Службым Украиныште военно-строительный управленийысе охрана отделенийыште эртенам: ондак – Одесса олаште. Ме эреак омса воктене постышто вашталталт шогенна, эртыше-влакын документыштым тергенна. А начальник-влак документым уэш-пачаш ончыкташ кумылан огытыл, нунын фамилийыштым да могай отделыште ыштымыштым палаш кӱлын. Тынар шуко еҥыште тидым шарнен шукташ куштылго лийын огыл. Но постышто шогымым кӱлын онченам да армий илышын пеҥгыдын йодмыж нерген ик почеламутым веле огыл возенам.
Умбакыже Белгород-Днестровскийысе изирак управленийыште диспетчерын полышкалышыжлан ышташ, телефон воктене черет дене дежуритлаш пернен. Тыште куштылгырак ыле – дежурство деч вара почтылан кайыме амал дене ола урем дене ласкан коштын кертынна.
Ош кӱ дене чоҥалтше крепостян тиде акрет ола ончыч Белгород маналтын. Тудын пӱрымашыже неле лийын – ик гана веле огыл йот кидыш логалын, но нигунам сарзе вий ончылан сукалташ вашкен огыл. Ала садланак турко-влак олалан Аккерман (ош крепость) лӱмым пуэныт. Днестр воктене Аккерман ор лишне службым эртыше поэт семын шочмо Морко кундемысе Карман курык дене кутыренам. Кок тӱрлӧ вер, кок тӱрлӧ карман, но кок вережат нуно калыкым аралыше ор лийыныт – сар жапыштат, моло пуламыр годымат. Оласе тоштерыш миен толаш да акрет орын историйжым пален налаш жапым муын, мый тидын нерген икмыняр почеламутым возышым. А вара, армий гыч толын, угыч журналист пашаш ушнымеке, нуным ик сюжет корно дене кылден, кок ор кокласе мутланымашым умбакыже шуен, «Ор куатлан моктеммур» поэме-шонкалымашым шочыктышым.
Шкалан ӱшанаш туныктен
У Торъял район Немда кундемын шочшыжо Игорь Попов службым 2013-2014 ийлаште Свердловск кундемысе ик частьыште авторотышто эртен. Армийыш кайыме деч ончыч университетыште тунемын, «Кугарня» газетыште пашам ыштен.
– Кагаз паша деч изишак каныме шуын, сандене журналист лиймем нерген иктыланат каласен омыл. Идалык жапыште технике дене утларак пашам ышташ, тудым ачалаш тунемаш шоненам. Санденак ятыр жапым казармыште огыл, а автопаркыште эртаренам, – шарналта ончычсо салтак.
Тӱҥалтыш жапыште иктаж-мом сераш йӧнжат лийын огыл. Вара, армий илыш радамлан тунем шумеке, почеламутым шочыкташ жапым муаш тӱҥалын. Кагаз-влак йомын кертыт манын, мом возымыжым вигак интернет дене мӧҥгӧ колтеден.
– Почеламутым возымем нерген йолташ-влак пел идалык эртымеке гына, У ий вашеш, пален налыныт. Марий писатель ушем лач тунам «Поро эр, ош куэр!» икымше книгам савыктен луктын, да Анатолий Тимиркаев тудым мыланем почто дене колтен ыле. Тыге ротышто У ий программылан икмыняр пайрем номерым возаш вереште. Вот тудо кагазше кызытсе мартеат аралалтын, – воштылалеш Игорь Попов.
Армий деч вара тудо «Ончыко» журналыште ответственный секретарьлан ышташ тӱҥалын, кызыт – тӱҥ редакторжо. Салтак илыш нерген возымо почеламутшо-влак кокымшо книгашкыже пуреныт. Тудо тыгак ойла: «Армий илышыште шкалан утларак ӱшанаш туныктен». Тиде ӱшанжак пашаштыже, творчествыштыже полша.
Кӧ армий илышым эртен, тудо тидым нигунам ок чамане. Вет самырык салтак тусо тӱткылыкеш да чоткыдылыкеш тапталтын – элым аралыше, келшымашым жаплыше да шке вийлан ӱшаныше лияш тунемын. Усталыкшат тыпланен огыл, а тиде шӱлышешак шуаралтын. Иканаште огыл гын, вара почылтын, кертме кӱкшытыш нӧлталтын.
Юрий ИСАКОВ.
Снимкылаште: салтак йолташ-влак Алексей Шевченко ден Юрий Исаков; Альберт Васильев; Игорь Попов.
Фотом салтак альбом гыч налме.
