21 июньышто Киров кундем Советский районышто верланыше Чумбылат курыкышто Курык Кугызалан кумалтыш эртен.
Историй гыч
Вятке губерний Малмыж уезд Ильинский слободаште шочын-кушшо, варажым лӱмлӧ шымлызе лийше Степан Кирович Кузнецовын (тудо марий, удмурт, мордва йылме-влакым пален) «Поездка к древней черемисской святыне, известной со времен Олеария» 1905 ийысе пашаштыже серен: «Марий-влакын умылымашышт почеш, шочмо калыкын эрыкше верч кредалмаште лӱддымылыкым ончыктышо да тидлан шке илышыжым пуышо, вес тӱняш кайыше-влакын чонышт калыкын историйыштыже да тудын шарнымаштыже кодшаш. Тыгак марий калыкын мланде ӱмбалысе юмышт шочыныт, да нунын лӱмеш надырым пуаш тӱҥалыныт… Тӱшкан кумалме марий йӱла радамыште кугезе патыр Чумбылатым поснак пагалымаш шижалтеш. Сарзе князь XI курым мучаште илен, шке кид йымакыже толен-кырен шалатыме племена-влакым чумырен да нунылан ор-влакым ышташ кӱштен. Тудым верысе калык йӱдвел кугыжалан шотлен. Лач тудын годымак марий юмылан кумалме йӱлалан, надырым пуымо радамлан негыз пышталтын. Сӧй пуламыр тӱҥалме годым юмылан надыр дене кумалаш лекме годым исторический муро-влакым йоҥгалтареныт да пагалыме кӱслезе-влак кутырен-кутырен шоктеныт… Тошто преданий-влак почеш, Чумбылат, шочмо мландым, калыкшым, йӱлажым аралаш манын, икмыняр лу тӱжем ратникым чумырен да ик гана веле огыл тушман ваштареш кредалын да сеҥен, колымыж деч варат тудлан полшен шоген».
Адакше шанчызын возымыжлан ӱшанаш гын, тудо пагытыште Чумбылат нерген кажне марий еҥ пален гынат, но мутланымаштат тудын лӱмжым нигӧат ушештараш тоштын огыл.
Таче кечын
Чумбылат марий калыкын ик эн жаплыме шнуйжо семын кодеш. Тудым Лемде Курык Кугыза, вес семынже Кугурак маныт. Тудлан кажне ийын тойымо верыш йӱдын эн кӱчык жап шуйнымо пагытыште кумалаш лектыт. А кушко тудым тойымо нерген легендыжым чыланат палена, очыни: Немда эҥер воктенысе курык вуйышто. Тачат тушто марий-влакын акрет годсек кумалаш коштмо «Чумбылат кӱ» манме вер уло.
Тачат тыш толшо кажне еҥ, тушан шогалын, вуйым сава, Кугурак деч мом шонымыжым шукташ йодеш. Воктенжак тасмам кылден кодат.
Чумбылат курыкыш икымше гана мийымем годым, кунам кумалтышыжымат эше Немда эҥер воктене, серыште эртареныт, курыкын тайылже да тудын кужытшо ӧрыктарен ыле. Тачат тудын дене, волаш да кӱзаш йӧнештарыме кучышлан эҥертен, памашшинча деке еҥ-влак шукын коштыт. Кок памашшинча гыч вӱдым налыт. Вӱдшӧ Немда эҥер йогыныш ушна. Тышеч пеш мотор сӱрет почылтеш, кеч серже кызыт тӱрлӧ кушкыл дене леведалтын, йолгорнат уке.
Пурла велкыла кает гын, эҥер воктене турист-влакын каныме верышт уло, но тушко каяш йӧн ыш лий. Молан манаш гын, Чумбылат курык кундемым эркын чодыра сеҥа. Эшежым тылеч ончыч ночко игече шогымылан кӧра кумалме верыш миен шуаш ты гана куштылгыжак огыл ыле. Кугорно гыч карьерыш пурымаште машинам коден, чылан иктаж 2 километр утларак чодыра кокла гоч йолын пураш логалын. Шнуй верыш Кугураклан кумалаш толшо-влакым тиде лӱдыктен огыл. Но тыштежат уло – тӱрлым шонкалаш жап ыле.
Чыла пашам кудалтен, лӱмын толыт
Чумбылатлан кумалме йӱлам шуктымылан Шернур районысо «Марий кумалтыш» общине вуйын шога. Вуйлатышыже Вячеслав Михайлович Мамаев шкежак тудым виктарен. Тудлан полышкалыше, чес-пелак дене толшо-влак йӱла кочкышым ямдыленыт. Чонан надырым кондышо-влаклан эррак толашышт логалын. Кужу шагым, солыкым сакаш тыгак пеш кужу варам келыштарыме ӧрыктарыш. Чынжымак, варажым солыкшо, моло вургемже тушто уло кутышлан ситыше погыныш. Тул ӱмбалне йӱла чесым ямдылыме под-влак кеченыт. Кумдыкым эрыктен тӱзатыме.
Тений поснак шуко калык погынен, Марий Элын тӱрлӧ районжо, Одо, Урал, Пошкырт, Татарстан да моло кундемла гыч лийыныт. Онаеҥ-влаклан пелештыкташ, курык йымалысе памаш гыч вӱдым налашат кужу черет шоген.
Мутланыма гыч рашемын, икымше гана толшыжо шукын ыльыч. Самырык мужыр, рвезе калык ятырын улмат куандарыш. Поснак марий тувырым чийыше пӧръеҥ ден рвезе-влакым мокталтыме шуэш. Мутлан, Урал вел гыч кок ӱдырамаш, чыла пашам кудалтен, лӱмын шочмо калыкнан ик эн жаплыме талешкыжлан вуйым саваш толынна, маньыч. Южышт тышке кажне ийын еш дене коштыт. Мутлан, автобус дене пырля кудалме годым Советский район гыч кум акак-шӱжарак да изашт дене палыме лийна. Моткоч марий шӱлышан еш, районысо ма тӱня кумалтышыш эре чылан пырля лектын коштыт. Да тыгай ешыже икте веле огыл лийын.
Кумалтышлан вуйын шогышо общинын пунчалже почеш, йӱлам эртарыме верыште фото- ден видеосъемкым эртараш огеш лий. Шнуй верыште эртарыме кумалтшын вийжым лушкыдемден кертше койышлан чаракым ыштыме дене тидыже кылдалтын.
Марий тӱран кугу солык дене палемдыме ото «капкаш» пурымеке, чынжымак, ю шӱлышан верыш логалмым шижат. Пурымаштак отышто да йӱла шуктымо годым шкем кузе кучаш кӱлмым ушештарен возен сакыме.
А вес аншлагыште Курык Кугызалан кумалме мут ушештаралтеш:
«Поро Лемде Кугыза. Таче тышке поро кумыл дене кумалтыш йӱлам шукташ толынам. Серлагышым, шулыкым, еш пиалым, кинде, вольык перкем, шийвундо перкем йодын толынам. А Курык Кугыза, йӧратен шого! Курык Кугызан Пиямбарже, Витьнызыже йӧратен шогыза!»
Марий-влак, тора корным ончыде, ты шнуй верыш вуйым саваш коштыт. Тышеч нуно кумалме чесым веле огыл, чон ласкалыкым, пырля годым виянрак улмо шонымашым, мом йодмышт шукталтешак да чыла тидлан Чумбылат-Кугурак полша манын, ӱшаным наҥгаят. Мутат уке, онаеҥ-влакат, кажне толшыжат Курык Кугыза деч сӧй пуламыр вашкерак пытыже манын йодын.
Светлана Носова
Светлана Носован фотожо
