Геннадий Сабанцев ямдылен.
Татар поэт, Ленинский премийын лауреатше, Совет Ушем Герой Муса Джалильын шочмыжлан 15 февральыште 120 ий темеш.
Муса Джалиль (Залилов) Оренбург кундемысе Мустафино ялыште шочын. 1919 ийыште комсомолыш пурен, Оренбургысо Татар калык туныктымаш институтышто тунемын. 1931 ийыште Моско кугыжаныш университетын литератур факультетшым тунем пытарен. Тунеммыж годым юридический факультетын студентше, ончыкылык писатель, варажым Сталинын лагерьлаштыже кугу орлыкым чытен лекше Варлам Шаламов (кумдан палыме «Колымские рассказы» произведений-влакын авторжо) дене ик пӧлемыште илен. Шаламов тудын нерген «Студент Муса Залилов» ойлымашымат возен (1972 ийыште савыкталтын).
Университет деч вара Джалиль сылнымутышто, журналистикыште тыршен, татар опер театрыште сылнымут ужашым вуйлатен.
Сар тӱҥалмек, Йошкар Армийыш налыныт. Старший политрук званиян лийын. 1942 ий 26 июньышто нелын сусырген да фашист-влак кидыш логалын. Тыште немыч-влакын чумырымо «Идель-Урал» легионыш пурен, но тыштак йышт ышталтше тӱшкаште лийын, военнопленный-влаклан утлен куржашышт полшен. «ВКП(б)-н Берлинысе шолып комитетше» маналтше подпольный организацийыште шоген.
1943 ий августышто гестапо ты организацийын пеш шуко еҥжым арестоватлен, нунын коклаште Муса Джалилят лийын. Тудым Моабитысе тюрьмаш петыреныт. Икмыняр тылзе индыреныт. 1944 ий 25 августышто Берлинысе Плётцензее тюрьмаште латик еҥ дене пырля гильотинеш казнитленыт (вуйжым руалыныт).
Тюрьмаштат Муса Джалиль почеламутым йышт возен. Казнь деч икмыняр жап ончыч чыла возымыжым (кок блокнотым, тушто 93 почеламут лийын) камерыште пырля шинчыше еҥлан – Бельгий гыч Сопротивлений толкынышто лийше Андре Тиммерманслан пуэн. Тудыжо сар деч вара Берлиныште совет посольствыш намиен пуэн.
1956 ий 2 февральыште патыр поэт-патриот Муса Джалильлан Совет Ушем Герой кӱкшӧ лӱмым (колымекше) пуымо. 1957 ийыште «Моабитысе тетрадь» почеламут-влак циклже Ленинский премийым сулен.
Муса Джалиль ик почеламутыштыжо каласен:
Уке, палач, уке, мый ом сукалте,
Тылат мый ом лий кул садак, колат?!
Колаш перна – колем мый йол ӱмбалне,
Вуемым кеч руал шуэт гынат!
(Мыйын кусарымем.– Г.С.)
Тыште эше иктым палемден кодашак кӱлеш: Моско университетыште тунеммыж годым Муса Джалиль историй-филологий факультетын студентше, тале марий литератор, учёный-этнолог Яныш Ялкайн дене пеҥгыде йолташ кылым кучен. Нуно иктаҥаш лийыныт (Яныш Ялкайнын шочмыжлан тений октябрьыште 120 ий темеш), тидат нуным лишемден. Ялкайнын пелашыже Надежда Сергеевнан каласкалымыжым шарнем, кузе нуно Джалиль дене пырля Москвам ончен коштыныт, кинотеатрыш, музейыш миеденыт. Сандене герой-поэт марий-влак дене кылдалтмыж денат мыланна шерге.
А «У ий сугынь» почеламутшо 1966 ий 25 февральыште «Марий коммуна» газетеш 60 ий теммыж лӱмеш савыкталтын. Марлашке Валентин Колумб кусарен.
Муса Джалиль
У ий сугынь
Андре Тиммерманслан
Ни ошо, ни йошкарге подылашна уке.
Тек арака лиеш шинчавӱдна!
Темалте! Шинчавӱдна уло шуко.
Тек воштак йӱлалтен кая шӱмнам.
Ала шинчал да кочо тамже дене
Шӱм сусыр коржмо паремеш пыртак?
Темалте! Нылле кумшо талук теме,
Тек неле ойгыла тудат эрта!
Коден кает, ужат, эрелан мландым,
Кает, ужат, мемнан деч, чал пондаш?
Мо верчын чарканам нӧлталына ынде?
Кузе ты илемнам лиеш мондаш –
Лавыра пыжашым, туйо вӱр таманым?!
Мый тидын верчын нӧлталам чаркамым:
Тек ӱмырнаже лугычын ок кӱрл!
Тек шӱм-чонна ойгеш огеш аймане!
Тегак тек мландым огеш йӱктӧ вӱр!
Тек тамле эрыкым конда у ийже
Кечан тӱня ӱмбаке мыланна!
Тегак шинча йырнаже кукшо лийже
Да шинчыр дечын утлыжо кидна!
Мемнам эмлалже порын кече шокшо,
Тышан кылмен, шужен черланымек;
Да сеҥымаш пайремын кумыл токшо
У ий лӱм дене толжо мемнан дек!
Ӧндал кержалтын йолташнан шӱешышт,
Чоннам луштен шорташ могай куан!
Мемнан лӱмеш ӱян мелнам кӱэштышт,
Коҥга тек лийже шыде тулшолан.
Мемнам вашлийышт вате ден йоча-влак –
Йӧратыме марийым да ачам!
Шомакым шинчыме ок кӱл кычалын.
Почеламут ден пайремнам тӱҥалын,
Кошартена, нӧлталын чарканам.
У ийым вашлияш, поген у сийым,
Чап дене ужаташ эрталше ийым
Тек ок лий нимогае чаракат!
Снимкыште: Муса Джалиль Чулпан ӱдыржӧ дене. 1930-шо ийла кыдал. Фотом соцкыл гыч налме.
Лаштыкым Геннадий Сабанцев ямдылен.
