Шернур район Кугэҥер ял шотан илем кундемыште илыше-влак ямдым огыт вучо, тӱшка пашалан шкеак пижыт.
Нуным старосто-шамыч кумылаҥдат. Тыге пытартыш жапыште тыште кундемым тӱзатыме, тудым илаш йӧнанракым ыштыме шотышто ятыр пашам шуктымо.
Ял администраций калыкын йодмыжым кузе шукта, тыгодым могай йӧным кучылтеш, мом эн ончыч шотыш налеш? Тидын нерген администраций вуйлатыше Надежда Борисова дене мутланена. Надежда Валерьевна – Параньга район Матародо селан ӱдыржӧ, Оршанке педколледжыште тунемын, Руш Шой школышто, йочасадыште тыршен, Руш Шой ял администрацийым вуйлатен. 2017 ий гыч Кугэҥер ял администрацийым вуйлаташ ӱшаненыт.
– Надежда Валерьевна, у ий гыч районысо кучем муниципальынй округыш ушна. Могай вашталтыш вуча?
– Ойлат, кугу вашталтышак ок лий, ял калык ончычсо семынак верысе кучемлан эҥертен кертеш. Ял администраций вуйлатыше олмеш территориальный отдел вуйлатышыш савырнена, специалист-влак лийыт. Ончычсо гаяк пашам шукташ тӱҥалына.
– Кызыт верлаште илыш условийым саемдаш верысе калыкын тӱҥалтышыжлан полышым пуымо программылан кугу ӱшаным кучат. Теат тиде программыш ушненда?
– 2019 ий гычак талук еда тиде программыш ушнаш ик проектым веле огыл возенна. Но чылажак конкурсышто сеҥышыш лектын огыл. Туге гынат куанен каласен кертам: тиде программе чот полшыш. Теве Эҥермучашыште йоча площадкым, яллаште шӱкым погаш контейнер кумдыкым ыштенна. Кугу Мушко ялысе Набережный уремым волгалтарыме. Тенийланат проектым ямдыленна ыле, но эртен огыл. Талук мучаште пале лийын: республикыште сеҥышыш лекше проект-влакым торги гоч колтымо годым окса аныклалтан. Тиде окса кӱшеш мыланна Эҥермучашыште шарныктыш пырдыжым почмо проектнам шыҥдараш йӧн лектын. Шукерте огыл тудым торжественно почмо. Тушко ялозанлык да кочкыш сату министр Павел Раевский толын ыле. Шушаш ийлан ямдылыме кок проектнат баллым поген ситарен огытыл.
– Изи яллаште кузерак илат, могай нелылыкышт уло?
– Мемнан дене Йошкар Ушем, Веткан почиҥга, Купто, Пигурык ял-влак изилан шотлалтыт. Но ме нунымат ӧрдыжеш огына кодо. Теве Купто ялыште ик суртышто гына илат. Тыштат телым корнышто лумым эрыктена. Лачак тиде ялыште гына пӱртӱс газ дене огыт пайдалане. Куптышто ий еда ял пайремым эртарат. Уна-влак пошкудо районла гычат толыт, ӱстелым погат.
– Корным лум деч эрыктыме йодыш лекте гын, тичмаш налмаште тендан дене ты паша кузе шукталтеш?
– Ончылно – теле, верысе кучемын тиде пагытыште шуктымо ик эн тӱҥ пашаже – корным шотышто кучаш. Ме ий еда Полдыран ялыште илыше фермер Александр Попов дене вашкылым ыштена, тудо Т-150 тракторжо дене ялласе корнылаште лумым кораҥда. Тудо мландым пошкудо Кужэҥер ден Параньга районлаштат налын да шурным, кургылык кушкылым ончен кушта.
– Тендан дене ял калыклан паша вер ситышын уло?
– Кугэҥерысе тӱшка озанлыкым «Семеновский» племзавод» акционер ушем шулдыржо йымаке налме, кумшо отделенийышкыже савырыме дене кундемна палынак волгалт кайыш. Тудын пасулаштыже куатле технике, ончыл технологий кучылталтеш, вольык ашныме оралте-влак кушкын шогальыч. Тӱҥжӧ – ял калыклан паша вер лекте. Тышке пашашке эсогыл пошкудо районла гычат коштыт. Вет пашадарым келшышым тӱлат.
«Лажъял» ялозанлык артельна уло. Тудын лектышыже пешыжак куандарыше огыл гынат, тыштат еҥ-влак тыршат. Эше тиде озанлык мыланна спонсор семынат полшаш тырша, йодмыланна тореш огеш лий. Кодшо ийын Лажъялыштак ончычсо «Дружба» колхозын пареҥгым аралыме левашыж негызеш шӱльӧ пырче гыч геркулесым, шӱрашым, ложашым, гранулым ямдылыше «Ярма» ООО пашам ышташ тӱҥале. Кочкыш сатум ямдылыше тыгай цех почылтмылан кузе куанаш огыл! Вет калыклан ешартыш паша вер лектын. Эшеже райрӱдӧ воктенак верланенна, да тусо организацийлашкат коштшо-влак улыт.
– Старосто-влаклан кузерак эҥертеда?
– Нуно кучемын ӱшанле еҥже улыт манын пеҥгыдын каласен кертам. Чыла ялвуй ӱшаным сайын шукта. Теве Кугу Мушко ялыште ончыч старостылан ыштыше Виталий Калачев СВО-шко каен, тушто службым эртымыж годым ялыште корным ачалаш шкенжын 70 тӱжем теҥгежым колтен. Но ынде ик ий лиеш, чаманен каласаш перна, тудын деч нимогай увер уке. Теве кузе шочмо ял верч тыршыме кумыл шижалтеш!
Налаш кеч Шунсолан старостыжо Эльвира Ямбаршевам. Пеш чулым ӱдырамаш, калыкым тӱшка пашалан тарватен мошта. Але Изи Торешкӱварын старостыжо Владислав Смородиновым налаш. Тудат ынде ятыр ий тиде пашам шукта. Шке ялыштыже кевытым куча, мӱкшотарже уло, шагал огыл вольыкым ашна. Полдыранын старостыжлан Валентин Аклин кужу жап ялвуйлан сайлалтын. Ӱшаным сайын шуктыш. Кызыт тудын олмеш тиде мер пашаште Лажъял школын туныктышыжо Вячеслав Веткин тырша. Кугэҥерыште Александр Шабалин, Койсолаште Артур Пакеев, Кугу Мушкышто Вячеслав Вершинин шукерте огыл старостылан сайлалтыныт гынат, чолга улмыштым ончыктат.
– Тӱвыра тӧнеж-влак кузерак пашам ыштат?
– Мемнан дене Койсола тӱвыра да каныме рӱдер, Лажъял тӱвыра, Тамшэҥер фольклор пӧрт-влак калыкым куандарат. Нуно ятыр мероприятийым эртарат. Кугу Мушко клуб нерген поснак каласынем. Пашаеҥ укелан кӧра тудо икмыняр ий яра шинчыш. Ынде тудым Александр Шабердинлан кум ийлан арендыш пуымо. Тушто спортивный лагерьым почын, кухньо, монча семын келыштарен, кеҥежым тышке йоча-шамычым поген ыле. Клуб кундемжымат сӧрастарен, уто пушеҥгым, вондерым руэн. Тыгай чолга еҥлан кӧра ялысе тӱвыра тӧнеж яра ок шинче, калыкын кӱлешыжлан пайдалын кучылталтеш.
– Таче ял калыкым могай эн тӱҥ йодыш тургыжландара?
– Корно йодыш. Изирак яллашке пурымо корно-влак уда улыт. Тӧрлаш тӧчена, калыкат тиде кӱлешлыклан шке вийжым уша да оксажым кучылтеш. Пигурык ялышке лавыран годым легковой машина дене пураш огеш лий. Но тыште курык тайылым ял калык шкежак ачалыш. Корно фонд, шкенан окса дене корным ий еда олмыктена. Теве Лажъялыште тӱвыра пӧрт марте ачалышна, Кугу Мушкышто Центральный уремын пелышкыже тыгыде кӱм шарыме. Калык, оксам поген, шке кӱшеш Изи Торешкӱварыште, Шунсолаште, Лажъялысе Речной, Тамшэҥерысе Зелёный уремлаште корным тӧрлен.
Куанен каласем: мемнан дене Полдыран ялыш «Ял кундемым чыла могырымат вияҥдымаш» кугыжаныш программе почеш асфальтан чапле корным ыштыме. Уремыш электромеҥге-влакым шогалтылме, тушко светодиодный лампым сакалыме. Икманаш, ынде тиде ялыште илаш чыла йӧн уло.
– Ял пайремым эртареда?
– Пытартыш жапыште калык тыге ойла: «СВО чарнымек, тиде пашам умбакыже шуяш лиеш, а кызытеш чыталтена». Такшым Лажъялыште Вадим Малинин (тудын чоҥышо да ачалыше бригадыже уло) кокымшо кеҥеж Пеледыш пайремым эртараш тӱҥалтышым ыштыш. Тудлан ял калык таум каласа.
Снимкыште: Надежда Борисова.
Вячеслав Смоленцевын фотожо.
