Марий йӱла почеш:
6 май – Йогор кече. Вольыкым пасушко лукмо кече.
9 май – Кугу Сеҥымаш кече.
Марий кумалтышын чинче тушыжо:
«Ача-авамланат вольык-кайыкым кучаш, эргымланат вольык-кайыкым кучаш, ӱдыремланат вольык-кайыкым кучаш, поро пошкудемланат вольык-кайыкым кучаш, родо-шочшем-влакланат вольык-кайыкым кучаш, марий калыкемланат вольык-кайыкым кучаш, чыла калыкланат вольык-кайыкым кучаш полшет, кӧргӧ вийым пуэт манын, тыйым сӧрвалена, Шочынава!
Кушшо межшымат шерын колтет, ший пунжымат тӧрлатен колтет, уэш шочшымат вияным ыштен колтет, аважымат ӱян-шӧраным, мунан-шыланым ыштет манын ӱшанен кодына».
«Марий сугынь» книга гыч налме, 2005 ий.
Черке йӱла почеш:
6 май – Юмын Аван Иверский ден «Илышым пуышо памаш» («Живоносный источник») юмоҥа-влакын кечышт. Чот орланыше святой Георгий Победоносецын кечыже.
8 май – Апостол Фома ден апостол да евангелист Маркын кечышт.
9 май – Сарыште колышо салтак-влакым уштымаш; Великопермский святитель Стефанын кечыже.
Ушан ой:
«Мо лийшашым ит вашкыкте, вараш кодын лиеш гын, ит сыре. Чыла шке жапыштыже толеш. Вашкыше – шалата, а вучен моштышо – чоҥа».
«Еҥ-влак нигунам ужмышудымаш, весым койдарымаш, кӧранымаш гоч сай велке огыт вашталт. Мемнам икте весылан нелеш налдымаш, йӧратымаш да ӱшан сайракым ышташ полшат».
«Чаманен каласыман, ме жапын пеш писын эртен кайымыжым огына умыло».
«Азам ышташ лӱдман огыл. Юмо йочам пуа гын, тудым йол ӱмбаке шогалташат йӧным ышта».
(Оптинысе пустьыньысе монах-влакын, тыгак Москон да Уло Русьын патриархше Кириллын духовникыште лийше архиепископ Илий Ноздрин)
Калык пале
Курыкмарий кундемыште майын визымше кечыже – Пиры канымы кече. Эрлашыжым (6-шо числан) Вольык лукмо кече. Ойленыт: пуйто пире кӱтӱ вольык ӱмбак керылтшаш ваштареш вийым пога, каналта. Сандене курыкмарий коклаште, Обрашнурышто, тыгай ырым уло: Пиры канымы кечын ылыкшым, ыжаргым тодыштак ак яры — пиры шарыкым наҥгая. Вольыкым лукмо кечын капка ончылан шикшан тулвуйым пыштат. Тиде шикш гоч лукмеке, вольыклан чер ок пиж, шоненыт. Эше тыгак поктен лукмышт деч ончыч, Кугече вӱргечын, кӱрышт кондымо лӱмегож уа дене вольыкын тупшым ниялтат.
Тиде кечак Урлыкашым лукмо кечылан шотлалтын. Тыгодым тӱҥалтышым гына ыштат. Урлыкаш комдышко шурно пырче дене иквереш мужырдымо (5,7,9) муным пыштат. Ӱдаш тӱҥалтышым ышташ еҥым ойырат. Тидлан кӱчымӧ муным шолтен, кажныжлан пуат. Кӧлан тичмаш кӧрган муно логалеш, тудо тӱҥалтышым ышта. Кум кормыжым шуэн колта гына, сита. Но тыгодым мурен ойлышаш: «Пырчыже лийже полдыш гае, олымжо лийже камыш шудо гай, вуйжо лийже когыльо гане». Варажым карт кугыза тыге ешара: «Поро Кугу Юмо! Поро Кугу Пӱрышӧ! Мланде Ава, мланде Сакче! Мемнан таче урлыкаш лукмо кечына. Шурнына сай лийже: вожшым мушкыш гайым шочыктыза, олымжым икияш воштыр гай пеҥгыдым ыштыза. Парчаже лӧзан кушшо, пырчыже муно гай лийже – шурнына ток шочшо!»
Палемден кодыман: урлыкаш лукмо кечын еҥлан тулым пуаш ок йӧрӧ –шӱльӧ шӱч вуян лиеш. Мланде ӱмбак вочшо муныжым ӱдыр-влак погышаш да рокыш урышаш улыт улмаш.
А.Е.Китиковын «Марла календарьже. Май» статьяж гыч налме.
«Йоҥгалтше» ӱдырамаш-влак
Калыкнан этнографийжым шымлыше-влакын иктешлымашышт почеш, марий ӱдырамаш-шамыч сӧрастарышым сылнын кояш манын веле огыл чиеныт. Кажне элементше аралтыш семын шотлалтын. Мутлан, оҥыш сакыме ший аршаш ден вуйчием тукым гыч тукымыш кусненыт. Марий-влакын ший эре поянлыклан шотлалтын. А ший аршашын йоҥгалтмыже осал вийым покта манын ӱшаненыт.
Этнограф-влакын ойлымыштлан ӱшанаш гын, ший аршашын тичмаш комплектше ожно 35 килограммышкат шуын кертын. Теве тыгай нелытым нумалыныт мемнан акрет ӱдырамашна-влак!
Снимкыште: Марий Элын калык кидмастарже Ираида Степанован коллекцийже гыч ӱдырамаш сӧрастарыш.
Светлана Носован фотожо.
Светлана Носова ямдылен.
