Кужэҥер район Тумньымучаш ял шотан илем кундемыште верысе кучем ял калык дене пырля шуко поро пашам шукта.
Тиде ял администрацийым ынде ятыр жап Алина Тобекова вуйлата. Ты пагытыште ял калыкын илыме йӧнжым саемдышаш верч шагал огыл корным ачалыме, памашым, шӱгарлам тӱзатыме, шарныктышым уэмдыме , икшыве-влаклан модашышт кумдыкым ыштыме. Шуктышаш паша эшеат шуко. Алина Эриковна дене тидын нерген мутланена.
– Алина Эриковна, пытартыш ийлаште тендан кундемыште могай сай вашталтыш лийын?
– Ял шотан илем кундемышкына латныл ял пура. Эн кугулан Кугу Тумньымучашым шотлыман, тыште кумшӱдӧ утла еҥ ила. Тумньымучаш селам, Старсела, Коҥганур ялламат кугу радамыш пуртыман. Идалык тӱҥалтышлан чылаже 1217 еҥ илен. Эше теве мом каласынем: мемнан дене кок ялозанлык предприятий, «Тумьюмучаш» ден «Верх-Ушут» ООО-влак, пашам ыштат. Нуно вияҥме пагытыште улыт, тӱҥжӧ – верысе калыклан паша верым пуат. Меат нунылан эҥертена.
Ял илышнам саемдаш тӱрлӧ проектлан эҥертена. Эн ончычак «Калыкын тӱҥалтышыже» республик кӱкшытан проект чот полша. Ӱмаште Одывлакыште памашым тӱзатышна. Ынде тудо турист маршрутыш пурен да кеҥежым тыште турист-влакым чӱчкыдын ужаш лиеш. Коҥганурышто йоча-влаклан модашышт кумдыкым, Лопсолаште корным ыштыме. Тений ты проект почешак Тумньымучаш селаште Кугу Ачамланде сарыште вуйыштым пыштыше-влак лӱмеш шарныктышым ачалаш тӱҥалына, оксам ойырымо. Тыгак ял калык шке кумылын шӱгарлам эрыкташ лектын, шошо еда уремлам тӱзатыме пашашке кумылын ушна.
Кугу Тумньымучашыште чапле ФАП-ым чоҥымо, Тумньымучаш связь отделенийым жаплан келшышын ачалышт.
– Тений теле чот луман ыле. Ты нелылык гыч кузе лектында?
– Корным эрыкташ эн ончычак «Тумьюмучаш» ООО-лан эҥертенна, тудын дене вашкылым ыштенна. Тыгак «Верх-Ушут» озанлык шке техникыжым ойырен. Нелылык лекме годым Лопсола ялын старостыжо Анатолий Таныгин гусеницан тракторжо дене полшаш лектын.
Корным лум деч эрыкташ шуко окса каен, сандене тений ноябрь-декабрьлан корно бюджет гыч ойырымо шийвундо изишак веле кодын. Ынде корным ачалаш тыгыде кӱм кондаш, тыгак уремым волгалтараш, электролампым вашталташ йӧнна уке. Вет тыгай пашаланат окса ты фонд гычак ойыралтеш. Шонена, нелылык гыч лектына.
Кодшо ийын Пекесолаште дамбе корным вӱдшор мушкын ыле. Йӧра кеч ты туткарым кораҥдаш кӱчык жапыште республикын правительствыже полшыш, оксам ойырыш да «Марийскавтодор» акционер ушем азапым кораҥдыш.
– Старосто-влаклан кузерак эҥертеда?
– Вигак каласем: нуно чолга, чулым улыт. Кызыт старосто лияш куштылго паша огыл, вет тиде – мер сомыл, а тудын деч шуко йодыт. Теве кызыт кок ялыште старосто уке, кычалына. А могай ялыште уло, тысе старосто-влакым аклышаш, пагалышаш да полышым пуышаш улына. Ме тыгак ышташ тыршена. Теве Одывлакын старостыжо Владимир Таныгиным ялыште пагалат, мутшым колыштыт. Мутлан, памашым тӱзатыме годым тудо эреак чоҥышо-влак дене пырля лийын, ой-каҥашым пуэн. Моло пашамат виктарен шога. Кокшародын старостыжо Виталий Капустин, Эҥервал гыч Евгений Носов, Пондашсола гыч Евгений Липин, Лопсола гыч Анатолий Таныгин кеч-могай йодыш денат полшаш эре ямде улыт, шке ялышт верч чон йӱлен тыршат. Ме нунын дене пырля уремым волгалтаренна, корным ачаленна, моло пашам шуктенна.
– Пӱртӱс газым чыла вере кучылтыт?
– Лачак Микал почиҥгаште уке. Тыште кум пӧрт уло. Шукерте огыл тышке самырык еш илаш толын. Ме тыгай изи ялышкат телым корным шотышто кучена, тышке газым 2030 ий марте пуртен шуктышаш улыт. Ял кугорно воктенак верланен, да ала тышке иктаж еш илаш толеш манын шонена.
– Калыклан паша вер шотышто кугу нелылык уке манын ойлышда. Тӱшка озанлыкла деч посна эше кушто тыршат?
– Ме моткоч йӧнан верыште улына. Советскийышкат, Кужэҥерышкат, Шернурышкат тора огыл, сандене «Акашевский» сурткайык фабрикын комплексышкыже, перерабатыватлыше цехлашкыже коштыт. Нуным автобус дене наҥгаят, кондат. Верысе тӱшка озанлыклаштат еҥ-влакым пашашке шке транспорт денак шупшыктат. Бюджет организацийна шагал огыл, туштат тыршат.
– Тумньымучашыште тӱвыра тӧнеж уке. Калыкше кушко погына?
– Тиде йодыш мемнан дене тачысе кечылан ик эн пӱсӧ. Тумньымучашыште клуб йӱлен, сандене тысе калыклан нигушко погынаш, тӱшка мероприятийым эртараш, концертым ончаш йӧн уке. Мутлан, У ий пайремым пешак эртарыман ыле, но вер уке. Старселаште тӱвыра пӧрт уло, тудо пашам ышта. Тыштак лудмывер верланен. Тӱвыра пӧртын залыштыже мероприятийым эртараш чарыме, тудо аварий лӱдыкшан, сандене лачак фойешке гына погынат. Ынде ачалымым вучена. Ӱшнурысо гай модельный тӱвыра пӧртым мемнан денат чоҥат манын моткоч вучена. Эше ял администрацийнан верланыме оралтыже пеш чот тошто, тудымат чоҥаш гын, пеш сай ыле.
– Ялозанлык кӱлешлан йӧршӧ мланде кузе кучылталтеш?
– Кызыт гына ик тӱжем гектар мландым кок тӱшка озанлык арендыш нале. Еҥ-влак пай мландыштым мыланна пуат, а ме – озанлык-влаклан. «Тумьюмучаш» ушем пасум эше Топкавлак, Ӱштымбал велне налеш. Вет озанлык эре вияҥеш, вольыкым шукемда, ешартыш курго, пырче кӱлыт.
– Кодшо ийын Йорош-Коҥганур корным ачалышт, асфальтым шарышт. Тидлан калык куанен очыни?
– Тидыже кумылым нӧлталде кодын огыл. Вет ынде эртен каяш куштылго. Коҥганур гыч Пекесола ял марте корным ончычак ыштыме ыле. Но нелылыкшат эше кодын. Ончыч Кужэҥер гыч Коҥганур марте автобус коштын, корно начарлан кӧра кум ий ончыч чарныш. Но Коҥганур ял мучко корно моткоч уда. Кодшо курымын кандашлымше ийлаштыжак тушко асфальтым шарыме ыле. 2018 ий марте тудо республикынлан шотлалтын, вара ял администраций кидыш пуышт. Кызыт тыште машина дене огыл, йолын ошкылаш лӱдыкшӧ. Тиде корным ачалаш сметым ыштыме, экспертизым эртен. Ынде оксам ойырымым вучена.
Снимкыште: Алина Тобекова.
Вячеслав Смоленцевын фотожо.
