Октябрь мучаште Виче кундем Вӱрзым район Тӱм-Тӱм ялыш Москва ола гыч шанчыеҥ-влак толын каеныт.
Тиде – Россий науко академийын Языкознаний институтшын урал-алтай йылме-влак пӧлкан кугурак шанчыеҥже, филологий шанче кандидат Марина Куцаева ден коллегыже Дарья Белова.
Марина Васильевна тыгак «Этническая культура» журналын редколлегий членжылан шотлалтеш. Ойлымыж почеш, Тӱм-Тӱм ял нерген тудо Москосо марий-влак деч пален налын. «Икмыняр ий гыч Ленин лӱмеш книгагудышто ты ял нерген шанче паша-влакым верештынам. Теве ынде научный проект почеш Виче эҥер воктенысе ялыште илыше марий-влак дене вашлияш, нунын нерген утларак пален налаш йӧн лектын. Икмыняр кечым тыгай ойыртемалтше верыште эртараш – тиде кугу пиал», – каласен Марина Куцаева.
Шанчызе-влакын толын коштмо тӱҥ амалышт: «ончычсо диаспорылаште марий идиома-влакын верыштым шымлаш» да Марий Эл деч моло вере илыше марий-влакын тӱшкан илыме районлаште социолингвистический шымлымашым эртараш. Идиома манмыже каласаш лийдыме муткылдышым ончыкта, кудын тӱҥ шонымашыжым вашталтыде, вес йылмыш кусараш огеш лий. Марий ялыш толын кайымышт деч вара шымлымаш почеш газет ден журналлашке статьям возат, конференцийлаште докладым ыштат, книгалан материалым чумырат.
2024 ийыште нуно тыгак экспедицийым Башкортостанысе Мишкан, Шараҥ, Калтаса районлаште да Татарстанысе Кукмарий ден Агрыз районлаште эртареныт, чылаже 194 респондентым йодыштыныт.
А тений шанчыеҥ-влак Виче кундемысе Кикнур районышто да Свердловск областьыште лийыныт. Виче велныже икымше кок кечынже Тӱм-Тӱм ял калык дене палыме лийыныт да 29 еҥ дене мутланеныт. Вес кечын Кугу Рой ялыш каеныт. Шымлымаш паша деч посна «Марий касыш» ушненыт. Эрлашыжым Роймучаш ялым коштын савырненыт. Чылаже 54 респондентым авалтеныт.
Шанчызе-шамыч нуным веле огыл, верысе калыкымат тургыжландарыше йодышлан вашмутым кычалыныт: марий йылме дене пырля моло изи чотан калык-влак аралалт кодыт мо? Тыгай йодыш калыкнам веле огыл, шанчызе-шамычымат тургыжландара.
«Кугу Рой ден Роймучаш яллаште лиймеке, респондент-влакын вашмутыштым иктешленна. Ойлымышт почеш, марий йылме эн сайын Тӱм-Тӱмыштӧ аралалт кодын. Тушто чылан гаяк марий улыт. Ик велым тидыже тыгак, но мемнан шонымаште Тӱм-Тӱм марий-влаклан уло мо шотышто пашам ышташ. Поснак самырык-влак коклаште йылме йомын кертме тиде ялымат авалта», – ойла Марина Васильевна.
Яллаште паша ок сите, школ уке, санденак шукынжо кугу олалаш илаш куснат. А тушто шочмо йылмын кӱлешлыкше эркын мондалтеш. Яллаштыжат ешлаште рушла кутыраш тӱҥалыныт, марий йылмын кӱлешлыкше тыгак шеҥгек шӱкалалтеш. Манмыла, шочмо йылме автобус остановко марте гына кӱлеш, школ деч вара олаш куснымеке, нимогай кӱлешлыкше уке, лектеш. Шукынжо огыт умыло, вет ешартыш йылмым палымаш сай гына, айдемын шинчаончалтышыже пойдаралтеш. А кугезе-влакын йылмыштым пагалыдымаш нуным пагалыдымаш дене иктак. Йылме – кеч-могай калыкын ик эн тӱҥ поянлыкше. Константин Паустовскийын ойлымыжым ушештарыме шуэш: «Шке элым йӧратымаш шочмо йылмым йӧратымаш деч посна лийын огеш керт».
Чын, лийын тугай пагыт, кунам марий улмына, йылмына деч вожылынна. Паспортыштат южышт марий олмеш руш улам манын сереныт да ты йодышланат тыгак вашештеныт. Тиде сӱрет кодшо курымын 90-ше ийла тӱҥалтыште ыле. Оласе транспортыштат марла мутланымаш шокташ, рушла да марла возымо аншлаг, афише-влак кояш, школлаште марла туныкташ, «Марий касым» эртараш тӱҥалыныт. Таче гын марий йылмым руш, моло калык-влак гыч лекше шанчызе-шамычат шымлат, кандидатлык, докторлык пашам возат.
Теве Москва гыч шанчызе-шамыч толын кайышт. Нунын палемдымышт почеш, марий йылмын ик тыгай ойыртемже уло – тудым пеш кӱлеш годым лачшымак марий-влак коклаште шолып кучылташ лиеш. Мутлан, кунам вес марий еҥлан гына умылаш лийшын иктаж-мом каласаш кӱлеш. «Тиде йӧн дене моло изи чотан калык-шамычат пайдаланат. Теве кызыт СВО кайыме жапыште телефон дене лач марла гына мутланаш пеш йӧнан», – палемда Марина Васильевна.
Вӱрзым кундем уна-шамычлан келшен. «Тендан дене илыше марий-влак пеш поро улыт. Кӧ деке йодмаш дене лектынна, эре полшеныт. Кажныже мемнан чумырымо тӱрыс сӱретыште посна пазл семын лийын. Тендан кундемыш толын коштмына мыланнат, наукыланат да марий сообществыланат пайдале лийын. Мутлан, ик респондент темлымашымат ыштен: Вӱрзым марий-шамычын икшывыштлан марий йылмым туныктымо кружокым почаш кӱлеш. Тиде лийын шуэш манын ӱшанен кодына», – каласен Марина Васильевна.
Моско шанчыеҥ-влак нунылан илыме верым, транспортым, вашлияш верым ойырымыштлан, кочкаш пукшымыштлан чылаштланат кугу таум ыштат.
Александр Петрушин, Тӱм-Тӱм ял.
Снимкыште: Моско гыч толшо шанчыеҥ-влак.
Александр Петрушинын фотожо
