Лач тыге палемден «Российысе калык-влакын йылмыштым цифраҥдымаш: паша опытым кумдаҥдымаш да ончыкылык» тӱнямбал кӱкшытан VII научно-практический конференцийыште МарГУ-н Калыкле тӱвыра да тӱвыра-влак кокласе коммуникаций институтын директоржо Родион Чузаев.
«Кокымшо илышым» пуа
– Йылмызе-влакын ончылнышт кугу да проста огыл задаче шога: калыкын тӱвыра поянлыкшым ончыкылыкыш кусараш, тудым арален кодаш – каласен тудо. А ончыкылыкыш кусарымаш але цифровизироватлымаш тиде тӱвыра поянлыкым интернет кумдыкыш вераҥдымаш. Шылташ нимолан, ий гыч ийыш изи чотан калык-влакын йылмышт дене мутланыше-влак шагалем толыт. Нунын тӱвыра поянлыкышт йӧршеш ынже йом манын, тудым цифр технологий полшымо дене арален кодаш лиеш. Тиде йӧн изи чотан калыклан «кокымшо илышым» пуэн кертеш. Цифран форматлан кӧра (интерактивный приложений, онлайн-кусарыше, йӱкан полышкалыше) йылме тӱвыран элементше гына огыл, кызытсе илышын ужашыже лиеш. Самырык-влакым шочмо йылмыштлан кумылаҥдаш манын, электрон учебник ден мутер-влак, текст-влакын корпусышт, йылмым тунемаш мобильный приложений-влак ышталтшаш улыт. Йылмым гына огыл, тыгак калыкын фольклоржым, йӱлажым да тӱвыран моло элементше-влакым цифраҥдыман. Черетан конференцийын тӱҥ шонымашыже лач тыгай паша опытым икте-весылан палдарыме дене кылдалтше лийын.
Нейросеть чын ончыктыжо манын…
Тыгай вашмутланымашан площадкын кӱлешлыкше нерген конференцийын пленарный заседанийыштыже Марий Эл тӱвыра, савыктыш да калык-влакын пашашт шотышто министрын алмаштышыже Николай Любимов палемден. Тудо республикысе правительстве председательын алмаштышыже – тӱвыра, савыктыш да калык-влакын пашашт шотышто министр Константин Ивановын участник-влаклан саламлалтме ойжым лудын. Тушто палемдыме: пырля ыштыме паша эн сай лектышан опытым элна мучко шараш йӧным ышта.
Вашмутланымашан площадкылан арам огыл Марий кугыжаныш университетым ойырымо. Тудын ректоржо Михаил Швецовын, стратегический вияҥмаш дене вузын проректоржо, педагогике науко доктор Вера Токтарован палемдымышт почеш, университетыште марий калыкын тӱвыра поянлыкшым цифраҥдыме дене кугу паша ышталтеш. МарГУ ден «Яндекс» компаний искусственный интеллектым вияҥдыме областыште вашкыл шотышто меморандумым ыштеныт. Тудын кышкарыштыже марий калыкым, тудын тӱвыражым да илыш йӱлажым Яндексын генеративный нейросетьше-влакым туныктымо дене кылдалтше проектым илышыш пурташ палемдыме. Тыге МарГУ Российыште генеративный искусственный интеллектыште этнический стереотип-влакым тӧрлатыме дене кылдалтше пашам шуктышо икымше организаций. Университет Яндекслан марий калыкын ойыртемже дене кылдалтше этнографий да антропологий данныйлам пуа. Нине данный-влак нейросетьым марий калыкым йоҥылыш деч посна ончыкташ туныкташ полшат.
Марий семым, марла газетым цифраҥдаш
Марий кугыжаныш университетын урал йылме-влакым тунемме научно-шымлыше рӱдерын национальный цифр лингвистике лабораторийжым вуйлатыше Андрей Чемышевын мутшо почеш, марий калык вургемым веле огыл, ончыкыжым марий композитор-влакын возымо семыштым цифраҥдаш палемдыме. «Тыгак шӱдӧ ий жапыште савыкталтше марла газет-влакым цифраҥдаш да Яндекс архивыш вераҥдаш шонымаш уло. Кызыт марла ойлымым текстыш савырыме да текстым йӱкаҥдыме дене пашам умбакыже шуена, машина полшымо дене кусарымым саемдена», – ойла уста компьютер лингвист.
Участник-влак дене саламлалтме годым Марий Эл Кугыжаныш Погын председательын икымше алмаштышыже, Российысе марий-влакын федеральный калыкле-тӱвыра автономийыштын председательже Лариса Яковлева каласен: «Национальность-влак дене паша шотышто федеральный агентствын субсидийлан конкурсыштыжо Российысе марий-влакын национально-культурный автономийышт визымше гана ушнен да тений вич миллион теҥге утлам сеҥен налын. Тиде окса – марий йылмым цифраҥдыме пашалан».
Тугеже, уста компьютер лингвистна да тудын командыжлан ончылно шындыме шонымашыш шуаш куштылгырак лиеш манын ӱшаныме шуэш.
Электрон мутер, клавиатур раскладке да молат
Конференцийын пленарный заседанийыштыже мероприятийын тӱҥ партнёржо «Яндекс» компанийын «Российысе калык-влакын йылмышт» проектым вуйлатышын алмаштышыже, политике науко кандидат Андрей Михеев интернет кумдыкышто йылме-влакын «шкем кучымышт» шотышто палдарен. Интернет кумдыкышто изи чотан калык-влакын йылмыштын «иланымышт» шотышто сӱрет дене Россий ФАДН-ын национальность-влак кокласе кыл сферыште кугыжаныш политике виктемын кугыжаныш национальный политикым планироватлыме да илышыш пуртымо пӧлкан советникше Александр Рашковский палдарен: «2025 ийыште ме элнан 41 субъектыштыже мониторингым эртаренна да 70 йылме дене иктешлымашым ыштенна, тышеч 34-ше – изи чотан тӱп калыкын. Электрон мутер 68 йылме дене уло (2024 ийысе деч 14-лан шукырак), но тыгодым 12 йылме дене печатлыме мутер-влак сканироватлыме гына улыт. Йӱкым текстыш савырыме да текстым йӱкыш савырыме технологий-влак 8 йылме дене уло,
йылме корпус – 42 йылме дене (2024 ийыште 36 лийын), цифровой программе-влак (тышке мобильный приложеният пура) – 56 йылме дене. Тыгодым йылмым тунемме да тудым шарыме дене кылдалтше тунемме ресурс-влакын чотышт шукемме палдырна. Персональный компьютерлан клавиатур раскладке 56 йылмын уло, машина дене кусарыме системе – 26 йылме дене (2024 ийыште 17 гына лийын). Россий ФАДН пелен паша группым чумырымо: 2025 ийыште Яндекс-кусарышыште эше 10 йылме ешаралтын, кызыт 5 йылме дене ты шотышто пашам ыштена. Тыгак палемдыман: чын возымым тергыше системе 2024 ийыште 11 йылмын лийын гын, 2025 ийыште – 13. Россий Федерацийысе калык-влакын йылмыштым цифраҥдыме шотышто сай динамике палдырна. Туге гынат шуко ден шагал чотан калык-влак кокласе цифран «кӱрылтыш» ончычсо семынак кугу. Лектышна уло, но ончыкыжым эшеат кугу пашам ыштыман. Йылме-влакым цифраҥдымаш – тиде национальный кугытан задаче. Тиде задаче дене элнан шуко калыкан тӱвыра кодшым арален вияҥдыме дене кылдалтын».
***
Пленарный заседанийыште Россий науко академмийын Языкознаний институтшын урал-алтай йылмыла дене пӧлкан кугурак научный сотрудникше, филологий науко кандидат Марина Куцаеван «Марий йылме Марий Эл деч ӧрдыжтӧ» докладше оҥай ыле . Тудым 2024-2025 ийласе экспедицийлаште погымо материал негызеш ыштыме. Чаманен каласыман, учёныйын иктешлен палемдымыж почеш, Российыште марий-влакын тӱшкан илыме кундемлаштышт марла мутланыше шагалем толеш.
Пленарный заседаний деч вара участник-влак секций еда пашам ыштеныт, Конференций кыщкарыште «Цифран фольклор да искусственный интеллект: архив гыч интерпретаций марте» йыргешке ӱстел» эртен. Тыгак Россий журналист ушемын секретарьже, Медиаиндустрий академийын профессоржо Вячеслав Умановский дене «Тӱвыра поянлыкым аралымаште кызытсе медиатехнологий-влакын рольышт» теме дене усталык вашлиймаш лийын.
Г.Кожевникова
Михаил Скобелевын фотожо
